Bánh Răng Giảm Tốc: Phân Loại, Răng Cứng, Răng Mềm Và Nhiệt Luyện
Bánh răng giảm tốc là cặp hoặc chuỗi bánh răng ăn khớp, bánh nhỏ trên trục motor quay nhanh kéo bánh lớn quay chậm hơn và khỏe hơn. Motor 4 cực chạy 1450 vòng/phút, qua một cặp bánh răng 20 răng – 80 răng thì trục ra còn ~362 vòng/phút, mô men tăng ~3,9 lần (đã trừ ~2% tổn hao). Toàn bộ sức bền của hộp số nằm ở ba thứ: kiểu răng, độ cứng mặt răng và cách nhiệt luyện. Chọn sai một trong ba, hộp số rỗ mặt răng sau vài tháng dù motor vẫn khỏe.
Nội dung
- 1. Thông số bánh răng giảm tốc: mô đun, số răng, đường kính
- 2. Phân loại bánh răng giảm tốc theo kiểu răng
- 3. Bánh răng tỉ số truyền thấp và tỉ số truyền cao: phân biệt, đặc tính
- a. Phân biệt bánh răng tỉ số thấp và tỉ số cao bằng mắt
- b. Ít răng thì răng dày, chịu lực tốt hơn; nhiều răng thì đỉnh răng hẹp, yếu hơn
- c. Bánh răng nhỏ quá ít răng: cắt lẹm chân răng, đỉnh răng nhọn
- d. Tỉ số truyền thấp gắn được motor to hơn: tính theo mô men cực đại
- e. Bảng so sánh đặc tính bánh răng tỉ số truyền thấp và tỉ số truyền cao
- 4. Bánh răng răng cứng và răng mềm khác nhau thế nào
- 5. Bánh răng đã nhiệt luyện và chưa nhiệt luyện: cách phân biệt
- 6. Vật liệu bánh răng giảm tốc thường gặp
- 7. Hư hỏng bánh răng giảm tốc và nguyên nhân
- 8. Bánh răng giảm tốc trong hộp số và chọn theo ứng dụng
- 9. Câu hỏi thường gặp về bánh răng giảm tốc
1. Thông số bánh răng giảm tốc: mô đun, số răng, đường kính

- Ảnh: bánh răng trụ m = 4, z = 20 – vòng đỉnh 88 mm, vòng chia 80 mm, vòng chân 70 mm.
Hai bánh răng chỉ ăn khớp được khi cùng mô đun và cùng góc áp lực. Mua bánh răng thay thế, câu đầu tiên thợ hỏi là mô đun bao nhiêu, bao nhiêu răng.
| Thông số | Cách tính, giá trị thường gặp |
|---|---|
| Mô đun m | m = d / z; hộp giảm tốc công nghiệp hay dùng m 1,5 – 12 |
| Đường kính vòng chia d | d = m × z (răng thẳng); răng nghiêng d = m × z / cosβ |
| Đường kính vòng đỉnh da | da = d + 2m – đo bằng thước cặp để đoán mô đun |
| Chiều cao răng h | h = 2,25m (m = 4 → ~9 mm) |
| Góc áp lực α | 20° (tiêu chuẩn ISO, GB); máy rất cũ có loại 14,5° |
| Tỉ số truyền i | i = z2 / z1 (răng bánh lớn / răng bánh nhỏ) |
| Cấp chính xác | Răng mài cấp 5–6; răng phay lăn cấp 7–8 |
- Đoán mô đun nhanh: m ≈ da / (z + 2). Bánh 38 răng đo da = 160 mm → m = 160 / 40 = 4.
- Bánh răng nghiêng không đoán được kiểu này vì có thêm góc β, phải đo bước pháp tuyến hoặc tra bản vẽ hộp số.
- Mô đun inch (DP – diametral pitch) trên máy Mỹ, Anh cũ: m = 25,4 / DP, không lắp lẫn với mô đun mét.
a. Tính tốc độ, mô men qua bánh răng giảm tốc
- Tốc độ trục ra n2 = n1 / i. Motor 1450 vòng/phút, i = 4 → n2 ~362 vòng/phút.
- Mô men trục ra T2 = 9550 × P / n2 × hiệu suất. Motor 4kW: T2 ~ 9550 × 4 / 362 × 0,98 ~ 103 Nm.
- Hộp 2 cấp nhân tỉ số: 4 × 5 = 20, hiệu suất ~0,98 × 0,98 ~ 0,96.
- Mô men càng lớn thì mô đun và bề rộng răng càng phải lớn, không thể chỉ tăng số răng.
2. Phân loại bánh răng giảm tốc theo kiểu răng
Có 8 kiểu răng đang chạy trong hộp giảm tốc tại Việt Nam. Mỗi kiểu sinh ra cho một bài toán: trục song song, trục vuông góc, trục lệch nhau, hay cần tỉ số lớn trong một cấp.
a. Bánh răng trụ răng thẳng

- Răng song song đường tâm trục, hai trục song song.
- Không sinh lực dọc trục → gối đỡ chỉ cần bạc đạn cầu, rẻ.
- Hiệu suất ~98–99% mỗi cặp; tỉ số một cặp hợp lý 1,5 – 6.
- Ồn hơn răng nghiêng khi vận tốc vòng trên ~5 m/s vì mỗi lúc chỉ 1–2 cặp răng ăn khớp.
- Gặp trong hộp giảm tốc 1 cấp bánh răng trụ răng thẳng, bánh răng tời, máy trộn bê tông, máy nông nghiệp tốc độ thấp.
b. Bánh răng trụ răng nghiêng

- Răng cắt chéo góc β ~8–20° so với trục; hai bánh ăn khớp có hướng nghiêng ngược nhau.
- Nhiều cặp răng cùng tiếp xúc → chạy êm hơn, chịu tải cao hơn răng thẳng cùng cỡ.
- Sinh lực dọc trục Fa = Ft × tanβ; β = 15° thì Fa ~27% lực vòng → phải dùng bạc đạn côn hoặc bạc đạn đỡ chặn.
- Là kiểu răng chính của hộp giảm tốc R, ZLY, ZDY, hộp 2 cấp bánh răng trụ răng nghiêng.
c. Bánh răng côn thẳng

- Răng nằm trên mặt nón, hai trục cắt nhau, thường vuông góc 90°.
- Tỉ số một cặp ~1 – 3, hợp tốc độ vòng dưới ~5 m/s.
- Dùng cho cơ cấu đổi hướng nhẹ: hộp chuyển hướng, máy nông nghiệp, kích nâng vít me.
d. Bánh răng côn xoắn

- Răng cong, góc xoắn ~35°, nhiều răng cùng ăn khớp → êm và khỏe hơn côn thẳng 1,5–2 lần cùng cỡ.
- Hiệu suất ~97–98%, cao hơn hẳn trục vít ở cùng chức năng đổi hướng 90°.
- Là cấp đầu của hộp giảm tốc bánh răng côn dòng K, KA, KAF – băng tải dài, máy khuấy, xe chạy ray chạy nhiều giờ liền.
e. Bánh răng hypoid

- Giống côn xoắn nhưng trục bánh nhỏ lệch khỏi tâm bánh lớn một khoảng e.
- Bánh nhỏ to hơn, khỏe hơn côn xoắn cùng tỉ số; một cặp đạt tỉ số ~3 – 10.
- Răng trượt nhiều → hiệu suất ~90–96%, bắt buộc dầu chịu cực áp (EP, GL-5) nếu không mặt răng dính, xước.
- Dùng ở cầu sau ô tô và hộp giảm tốc hypoid trục âm cho băng tải nhẹ, cổng tự động.
f. Trục vít – bánh vít

- Trục vít thép tôi cứng ăn khớp bánh vít đồng, hai trục chéo nhau 90°.
- Một cấp đạt tỉ số 1/5 – 1/100; gọn và rẻ nhất cho tỉ số lớn.
- Hiệu suất phụ thuộc tỉ số: ~85% ở 1/10, ~65–70% ở 1/40, ~50% ở 1/100.
- Bánh vít đồng mềm hơn trục vít nên là chi tiết mòn trước; thay bánh vít rẻ hơn thay cả hộp.
- Xem hộp giảm tốc NMRV, NMRV 63, hộp giảm tốc WPA.
g. Bánh răng hành tinh

- Bánh mặt trời ở giữa, 3–4 bánh hành tinh quay quanh, vành răng trong bao ngoài, cần dẫn lấy chuyển động ra.
- Tải chia đều cho 3–4 bánh → mô men lớn trong vỏ nhỏ, trục vào ra đồng tâm.
- Một cấp tỉ số ~3 – 10, hiệu suất ~97%; bản chính xác cho servo độ rơ ~3–8 arcmin.
- Xem hộp giảm tốc hành tinh; cần độ rơ gần bằng 0 thì có hộp giảm tốc harmonic.
h. Bánh răng chữ V (răng nghiêng kép)

- Hai nửa răng nghiêng ngược chiều trên cùng một bánh, β ~25–40°.
- Lực dọc trục hai nửa tự triệt tiêu → dùng được góc nghiêng lớn, răng rất khỏe.
- Đắt, khó gia công, khó mài; chỉ thấy ở hộp số cán thép, nghiền xi măng, máy ép mía, tàu thủy.
- Thay bánh chữ V phải thay cả cặp, đặt trục đúng vị trí dọc trục để hai nửa răng ăn khớp đều.
i. Bảng so sánh nhanh các loại bánh răng giảm tốc
| Kiểu răng | Vị trí 2 trục | Tỉ số 1 cặp | Hiệu suất 1 cặp | Độ ồn |
|---|---|---|---|---|
| Trụ răng thẳng | Song song | 1,5 – 6 | ~98–99% | Ồn nhất |
| Trụ răng nghiêng | Song song | 1,5 – 8 | ~98% | Êm |
| Côn thẳng | Cắt nhau 90° | 1 – 3 | ~97% | Ồn |
| Côn xoắn | Cắt nhau 90° | 1 – 6 | ~97–98% | Êm |
| Hypoid | Chéo, lệch tâm | 3 – 10 | ~90–96% | Rất êm |
| Trục vít – bánh vít | Chéo 90° | 5 – 100 | ~50–90% | Rất êm |
| Hành tinh | Đồng trục | 3 – 10 | ~97% | Êm |
| Chữ V | Song song | 2 – 8 | ~98% | Êm |
- Hiệu suất ghi cho 1 cặp răng chạy dầu đúng loại, chưa tính tổn hao bạc đạn, phớt.
- Trục vít tỉ số lớn hiệu suất thấp → motor phải chọn dư kW so với hộp răng nghiêng cùng tỉ số.
3. Bánh răng tỉ số truyền thấp và tỉ số truyền cao: phân biệt, đặc tính
Tỉ số truyền thấp: i ~1/1,5 – 1/10, motor 4 cực 1450 vòng/phút cho trục ra ~145 – 960 vòng/phút. Tỉ số truyền cao: i từ ~1/20 trở lên, trục ra dưới ~72 vòng/phút. Hai loại khác nhau ở số răng, cỡ răng, kW motor gắn được và cách hỏng.
a. Phân biệt bánh răng tỉ số thấp và tỉ số cao bằng mắt

- Tỉ số 1/5 chỉ cần 2 bánh: bánh nhỏ 14 răng ăn khớp bánh lớn 70 răng, mô đun 4, răng dày 6,3 mm.

- Tỉ số 1/40 phải đi 2 cấp, gồm 3 chi tiết: bánh nhỏ trục vào 14 răng → bánh răng đôi (70 răng + 14 răng liền trục) → bánh trục ra 112 răng. Cấp 1 = 1/5, cấp 2 = 1/8, tổng 1/40. Răng chỉ m2 – m2,5, mảnh hơn hẳn cặp 1/5.
- Tỉ số thấp: 2 bánh chênh nhau ít, bánh nhỏ to, răng to.
- Tỉ số cao: bánh nhỏ bé gần bằng trục (thường 13 – 20 răng), bánh lớn to, nhiều răng mảnh.
- Đếm răng để biết tỉ số: i = z2 / z1. Bánh nhỏ 20 răng, bánh lớn 100 răng → 1/5.
- Hộp nhiều cấp: tỉ số tổng = nhân tỉ số từng cấp (1/5 × 1/6 = 1/30).
b. Ít răng thì răng dày, chịu lực tốt hơn; nhiều răng thì đỉnh răng hẹp, yếu hơn

- Hai bánh to gần bằng nhau, mô men cực đại có thể gần sát nhau, nhưng bánh trái (ít răng, răng dày) dùng trong hộp 1/5 gắn được motor 4 kW; bánh phải (nhiều răng, răng mảnh) dùng trong hộp 1/40 chỉ motor 1,1 kW là hết tải. Bánh răng bên trái chịu lực giật tải mạnh tốt hơn.
- Bề dày răng trên vòng chia s = π × m / 2: m10 dày 15,7 mm, m2,5 chỉ dày 3,9 mm.
- Chiều cao răng 2,25m: m10 cao 22,5 mm, m2,5 cao 5,6 mm. Răng nhỏ thì đỉnh răng hẹp, mẻ đỉnh khi va đập, mòn hết lớp thấm nhanh hơn.
- Sức chịu uốn chân răng tỉ lệ với mô đun (Ft = σ × b × m × Y). Cùng bề rộng, cùng vật liệu: răng m10 20 răng chịu lực vòng ~3 lần răng m2,5 80 răng.
- Bù lại, nhiều răng thì nhiều cặp răng cùng ăn khớp, chạy êm hơn, ít rung hơn ở tốc độ cao.
- Vì vậy cấp cuối của hộp số (mô men lớn nhất) luôn dùng mô đun lớn nhất; cấp đầu gần motor mô men nhỏ nên dùng răng nhỏ, nhiều răng cho êm.
c. Bánh răng nhỏ quá ít răng: cắt lẹm chân răng, đỉnh răng nhọn
- Răng thẳng góc áp lực 20° dưới 17 răng (răng nghiêng 15° dưới ~15 răng): dao phay ăn lẹm vào chân răng, chân răng thắt lại, dễ gãy chân.
- Nhà sản xuất chữa bằng dịch chỉnh dương (đẩy dao ra xa tâm): chân răng dày lại nhưng đỉnh răng hẹp, nhọn dần. Dịch chỉnh quá mức thì đỉnh răng nhọn hoắt, mẻ đỉnh khi khởi động có tải.
- Do đó bánh nhỏ hiếm khi dưới 13 – 17 răng. Muốn tỉ số cao hơn ~1/6 – 1/8 trong một cấp thì bánh lớn phải to vượt vỏ → phải thêm cấp.
- Bánh nhỏ quay nhiều vòng nhất (tỉ số 1/6 → quay gấp 6 lần bánh lớn), mỗi răng ăn khớp nhiều lần hơn nên mòn, rỗ trước. Răng mềm thì bánh nhỏ phải cứng hơn bánh lớn 30 – 50 HB.
d. Tỉ số truyền thấp gắn được motor to hơn: tính theo mô men cực đại
- Hộp giảm tốc giới hạn bằng mô men trục ra. Cùng mô men, trục ra quay nhanh thì công suất lớn: P = T2 × n2 / 9550 / hiệu suất.
- Ví dụ hộp mô men cực đại 500 Nm, motor 4 cực 1450 vòng/phút:
| Tỉ số truyền | Tốc độ trục ra | Motor 4 cực lớn nhất gắn được |
|---|---|---|
| 1/5 | ~290 vòng/phút | ~15 kW |
| 1/10 | ~145 vòng/phút | ~7,5 kW |
| 1/20 | ~72 vòng/phút | ~4 kW |
| 1/50 | ~29 vòng/phút | ~1,5 kW |
| 1/100 | ~14,5 vòng/phút | ~0,75 kW |
- Cùng cỡ vỏ, tỉ số 1/5 gắn được motor gấp ~20 lần tỉ số 1/100.
- Gắn motor vượt mức bảng ở tỉ số cao: mô men trục ra vượt 500 Nm, răng cấp cuối rỗ hoặc gãy trước, không phải motor.
- Tỉ số thấp gắn motor to thì nhiệt sinh ra lớn: hộp chạy liên tục cần kiểm tra thêm công suất nhiệt, trên ~80°C phải có quạt hoặc giảm tải.
e. Bảng so sánh đặc tính bánh răng tỉ số truyền thấp và tỉ số truyền cao
| Đặc tính | Tỉ số truyền thấp | Tỉ số truyền cao |
|---|---|---|
| Tỉ số thường gặp | 1/1,5 – 1/10 | 1/20 – 1/200 trở lên |
| Tốc độ trục ra (motor 4 cực) | 145 – 960 vòng/phút | 7 – 72 vòng/phút |
| Số cấp bánh răng | 1 cấp (đôi khi 2) | 2 – 4 cấp |
| Bánh nhỏ | To, 25 – 40 răng | Nhỏ, 13 – 20 răng |
| Cỡ răng cấp đầu (cùng cỡ vỏ) | Mô đun lớn, răng dày | Mô đun nhỏ, răng mảnh |
| Mô men trục ra (cùng motor) | Nhỏ | Lớn, tăng theo tỉ số |
| Motor gắn được (cùng cỡ hộp) | Lớn | Nhỏ |
| Hiệu suất | ~98% (1 cấp) | ~96% (2 cấp), ~94% (3 cấp) |
| Tốc độ vòng răng, ồn, nhiệt | Cao – cần răng nghiêng mài, dầu tốt | Thấp – êm, mát hơn |
| Chi tiết mòn trước | Mòn đều 2 bánh | Bánh nhỏ cấp đầu, bánh răng cấp cuối |
| Máy dùng nhiều | Bơm, quạt, máy nghiền búa, máy li tâm, băng tải nhanh | Tời, băng tải chậm, máy khuấy đặc, lò quay, máy ép, xe chạy ray |
- Cần tốc độ và lực vừa phải, máy chạy liên tục: chọn tỉ số thấp, hiệu suất cao, ít tốn điện.
- Cần lực lớn, quay chậm: chọn tỉ số cao, motor nhỏ, nhưng phải tra mô men cực đại cấp cuối của hộp.
4. Bánh răng răng cứng và răng mềm khác nhau thế nào

- Răng mềm: độ cứng mặt răng ≤ 350 HB. Thép được tôi cải thiện trước, cắt răng sau, không mài.
- Răng cứng: độ cứng mặt răng trên 350 HB, thường HRC 58–62. Cắt răng trước, thấm tôi sau, rồi mài lại cho hết cong vênh.
| Tiêu chí | Răng mềm | Răng cứng |
|---|---|---|
| Độ cứng mặt răng | ~HB 220–300 | HRC 58–62 (thấm cacbon), HRC 48–55 (tôi cao tần) |
| Vật liệu hay dùng | Thép 45, 40Cr, 42CrMo tôi cải thiện | 20CrMnTi, 20CrMnMo, 17CrNiMo6 |
| Gia công răng | Phay lăn, xọc – cấp 7–8 | Phay → thấm tôi → mài – cấp 5–6 |
| Khả năng tải cùng cỡ vỏ | Mức gốc | Truyền mô men gấp ~1,5–2 lần trở lên |
| Chịu va đập | Tốt, răng dẻo, ít gãy giòn | Tốt nhờ lõi dẻo HRC 30–42 bên trong |
| Hộp số tiêu biểu | ZQ (JZQ) đời cũ, hộp tự chế | ZLY, ZSY, ZDY, R, K, F |
- Răng mềm chạy rà vài tuần là ăn khớp mịn, sửa lại dễ, nhưng cỡ vỏ to, nặng.
- Răng mềm: bánh nhỏ phải cứng hơn bánh lớn 30–50 HB vì bánh nhỏ quay nhiều vòng hơn.
- Răng cứng mài hỏng thì gần như phải thay cặp, không hàn đắp được.
5. Bánh răng đã nhiệt luyện và chưa nhiệt luyện: cách phân biệt

- Chưa nhiệt luyện: bề mặt sáng trắng, còn rõ vết dao phay, dũa thử ăn phoi ngay.
- Đã thấm cacbon tôi: bề mặt xám tối đến đen, có thể ánh xanh tím nhẹ sau ram; dũa trượt, không ăn phoi.
- Đã thấm tôi rồi mài: mặt bên răng bóng sáng, đáy răng vẫn sẫm màu – dấu hiệu dễ nhận nhất của răng cứng mài.
a. Các cách nhiệt luyện bánh răng giảm tốc
| Cách nhiệt luyện | Độ cứng mặt răng | Lớp cứng sâu | Dùng cho |
|---|---|---|---|
| Tôi cải thiện (tôi + ram cao) | HB 220–300 | Toàn khối | Răng mềm, bánh to, hộp ZQ |
| Thấm cacbon tôi | HRC 58–62 | ~0,15–0,25 × m (m 5 ~ 0,8–1,2 mm) | Răng cứng mài: R, K, ZLY, ZSY |
| Tôi cao tần (tôi bề mặt) | HRC 48–55 | ~1–3 mm | Bánh 40Cr, 45 cỡ vừa, vành răng to |
| Thấm nitơ | HV 600–900 | ~0,2–0,6 mm | Bánh chính xác, ít biến dạng, không cần mài lại |

- Mặt cắt răng sau thấm cacbon tôi, tẩm axit nitric 2–4% trong cồn: lớp cứng sẫm màu bám đều theo biên dạng răng, lõi sáng hơn.
- Lớp thấm mỏng quá → mặt răng rỗ, tróc sau vài nghìn giờ; dày quá → răng giòn, dễ gãy chân.
- Lõi răng HRC 30–42 giữ độ dẻo, chịu được va đập khi khởi động có tải.
b. Kiểm tra bánh răng đã nhiệt luyện bằng dũa và máy đo HRC

- Dũa thử: dũa thép tốt cứng ~HRC 62–64. Dũa trượt trên mặt đầu răng, không để vết → mặt răng trên ~HRC 55.
- Máy đo Rockwell để bàn: mũi kim cương, tải 150 kgf, đọc thẳng HRC – chuẩn nhất cho bánh răng tháo rời.
- Máy đo cầm tay kiểu bật nảy (Leeb): đo trên bánh còn trong vỏ, sai số lớn hơn, chỉ dùng so sánh.
- Đo ở mặt bên răng hoặc mặt đầu sát răng, không đo ở mặt moay ơ vì vùng đó có thể không được thấm.
6. Vật liệu bánh răng giảm tốc thường gặp
| Vật liệu | Nhiệt luyện, độ cứng |
|---|---|
| 20CrMnTi | Thấm cacbon tôi HRC 58–62 – bánh răng hộp số R, K, F, motor giảm tốc GH/GV |
| 20CrMnMo, 17CrNiMo6 | Thấm cacbon tôi HRC 58–62 – bánh to, mô đun lớn: ZLY, ZSY, hộp cán thép |
| 40Cr, 42CrMo | Tôi cải thiện HB 240–300 hoặc tôi cao tần HRC 48–55 |
| Thép C45 | Tôi cải thiện HB 220–250 – bánh răng rẻ, tải nhẹ, chế tạo máy nhỏ |
| Đồng thiếc ZCuSn10P1 | Không tôi – vành bánh vít trong hộp trục vít |
| Gang cầu QT600 | Bánh răng to, tốc độ thấp, cần giảm ồn và giá |
- Bánh răng nhựa POM, nylon chỉ dùng tải rất nhẹ: máy văn phòng, motor mini dưới ~25W.
- Thép 45 thấm cacbon là sai vật liệu: lượng cacbon cao sẵn, tôi xong dễ nứt.
7. Hư hỏng bánh răng giảm tốc và nguyên nhân

- Rỗ mặt răng (pitting): lỗ nhỏ li ti quanh vòng chia. Nguyên nhân: quá tải kéo dài, dầu loãng, răng mềm chạy tải cao. Rỗ lan quá 30% mặt răng là phải thay.
- Mòn răng: răng mỏng dần, đầu răng nhọn, độ rơ tăng. Nguyên nhân: dầu bẩn, lẫn bụi, mạt sắt; phớt hở ở môi trường bụi xi măng, cám.
- Gãy răng: gãy ở chân răng. Nguyên nhân: va đập khi khởi động có tải, kẹt vật lạ, tỉ số chọn sát giới hạn, đảo chiều đột ngột.
- Dính, xước mặt răng: vệt kéo theo chiều trượt. Nguyên nhân: thiếu dầu, dầu không có phụ gia cực áp – hay gặp ở hypoid và trục vít.
- Tróc lớp thấm: mảng lớn bong khỏi mặt răng. Nguyên nhân: lớp thấm mỏng hoặc lõi quá mềm.
8. Bánh răng giảm tốc trong hộp số và chọn theo ứng dụng

- Ảnh cắt bổ hộp giảm tốc trục song song 3 cấp: bánh nhỏ trục vào ăn khớp bánh lớn từng cấp, mỗi trục đỡ 2 bạc đạn, trục ra to nhất – cấu tạo hộp giảm tốc chi tiết hơn.
Người mua hiếm khi mua bánh răng rời. Thường chọn cả hộp số, kiểu răng đi theo hộp:
- Băng tải, vít tải chạy 16–24 giờ/ngày, cần hiệu suất cao: răng nghiêng cứng mài – hộp giảm tốc R, hộp giảm tốc trục song song.
- Máy nghiền, máy cán, máy ép tải nặng trục ngang: răng nghiêng cứng mô đun lớn – ZSY, ZLY.
- Tời, máy trộn, máy cũ cần thay thế đúng kích thước lắp: răng mềm – ZQ 350 và các cỡ ZQ khác.
- Băng tải đổi hướng 90°, xe chạy ray, máy khuấy đặt đứng: côn xoắn – hộp giảm tốc bánh răng côn.
- Cửa cuốn, máy đóng gói, băng chuyền nhẹ cần tỉ số lớn, giá rẻ: trục vít – hộp giảm tốc trục vít bánh vít.
- Máy định vị, servo, robot cần độ rơ nhỏ: bánh răng hành tinh.
- Máy nghiền, máy trộn hay va đập, tỉ số 1/9 – 1/87 một cấp: hộp giảm tốc cyclo (dùng đĩa cycloid, không phải bánh răng thường).
- Cần cả motor liền hộp: động cơ giảm tốc.
9. Câu hỏi thường gặp về bánh răng giảm tốc
a. Người sắp mua, đang khảo giá bánh răng giảm tốc
- Bánh răng giảm tốc răng cứng có đáng tiền hơn răng mềm không? Có, khi máy chạy trên 8 giờ/ngày. Cùng mô men cần truyền, hộp răng cứng mài nhỏ hơn 1–2 cỡ vỏ, nhẹ hơn, ít ồn hơn. Hộp răng mềm chỉ hợp khi cần thay đúng kích thước lắp của máy cũ hoặc máy chạy ít giờ.
- Mua bánh răng thay thế cần đưa thông số gì? Mô đun, số răng, góc nghiêng và hướng nghiêng (trái/phải) nếu là răng nghiêng, bề rộng răng, đường kính lỗ, kích thước then, độ cứng. Thiếu hướng nghiêng là lỗi hay gặp nhất: bánh mới không ăn khớp được với bánh cũ.
- Thay một bánh hay thay cả cặp? Răng cứng mài: thay cả cặp. Bánh cũ đã mòn biên dạng, ghép với bánh mới sẽ ồn và rỗ nhanh. Răng mềm mòn nhẹ có thể thay riêng bánh nhỏ.
- Làm sao biết hộp số bán ra là răng cứng thật? Mở nắp thăm dầu: mặt bên răng bóng mài, đáy răng sẫm màu. Dũa thử ở mặt đầu răng không ăn phoi. Hỏi rõ vật liệu (20CrMnTi, 20CrMnMo) và độ cứng HRC 58–62 trên catalogue.
- Hộp trục vít rẻ hơn, dùng thay hộp bánh răng côn được không? Được, nếu máy chạy ít giờ và tỉ số trên 1/20. Máy chạy liên tục thì tiền điện mất thêm do hiệu suất trục vít thấp hơn 15–40% sẽ vượt phần tiền chênh lệch sau 1–2 năm.
- Bánh răng nhập khẩu và bánh răng gia công trong nước khác gì? Khác ở bước mài răng và kiểm soát lớp thấm. Bánh gia công trong nước chỉ phay rồi tôi, không mài, sẽ ồn hơn và mau rỗ hơn bánh thấm tôi rồi mài.
- Cùng một cỡ hộp giảm tốc, vì sao tỉ số truyền thấp gắn được motor to hơn tỉ số truyền cao? Vì hộp bị giới hạn bằng mô men trục ra, không phải bằng kW. Hộp mô men cực đại 500 Nm, motor 4 cực: tỉ số 1/5 trục ra ~290 vòng/phút gắn được ~15 kW; tỉ số 1/50 trục ra ~29 vòng/phút chỉ còn ~1,5 kW. Gắn motor 15 kW vào tỉ số 1/50 thì mô men ra gấp ~10 lần mức cho phép, răng cấp cuối gãy trước motor. Sơ đồ dưới đây ghi đúng số răng: hộp 1/10 = 17/43 (1/2,53) × 17/67 (1/3,94), răng m3 – m4; hộp 1/40 = 14/70 (1/5) × 14/112 (1/8), răng chỉ m2 – m2,5 nên mảnh hơn.

- Bánh răng ít răng có khỏe hơn bánh răng nhiều răng không? Có, khi cùng đường kính và cùng bề rộng. Bánh Ø200 mm 20 răng là mô đun m10, răng dày 15,7 mm; 80 răng là m2,5, răng dày 3,9 mm. Răng m10 chịu uốn chân răng ~3 lần răng m2,5. Đổi lại, bánh nhiều răng chạy êm hơn vì nhiều cặp răng cùng ăn khớp. Hộp số vì thế dùng răng nhỏ ở cấp đầu (mô men nhỏ, quay nhanh) và răng to ở cấp cuối (mô men lớn nhất).

- Cần tỉ số 1/10, mua hộp 1 cấp hay 2 cấp bền hơn? Hộp 2 cấp bền hơn khi tải nặng hoặc chạy trên 8 giờ/ngày. Một cấp 1/10 thì bánh nhỏ phải xuống dưới ~17 răng hoặc bánh lớn to gấp 10 lần: bánh nhỏ dễ cắt lẹm chân răng, quay gấp 10 lần bánh lớn nên mòn, rỗ trước. Hộp 2 cấp (ví dụ 1/2,5 × 1/4) mất thêm ~2% hiệu suất nhưng răng dày hơn, mòn đều hơn. Hộp 1 cấp 1/10 hợp tải nhẹ, chạy ít giờ, cần gọn và rẻ.
b. Người vừa mua, cần vận hành bánh răng giảm tốc đúng
- Hộp mới có cần chạy rà không? Có. Chạy 50–70% tải trong 24–48 giờ đầu, sau ~300–500 giờ thay dầu lần đầu để xả mạt kim loại của giai đoạn rà răng.
- Dùng dầu gì cho hộp bánh răng? Hộp răng nghiêng, côn: dầu bánh răng công nghiệp ISO VG 220 (VG 320 khi trời nóng, tải nặng). Hypoid: dầu có phụ gia cực áp GL-5. Trục vít: dầu VG 320–460 hoặc dầu tổng hợp dành cho bánh vít đồng.
- Đổ dầu bao nhiêu là đủ? Theo vạch thăm dầu ứng với tư thế lắp thực tế. Lắp đứng cần nhiều dầu hơn lắp nằm; đổ thiếu thì bánh răng tầng trên chạy khô.
c. Bảo trì bánh răng giảm tốc sau 6–12 tháng
- Bao lâu thay dầu một lần? Dầu khoáng ~5.000 giờ hoặc 12 tháng; dầu tổng hợp ~10.000–15.000 giờ. Nhiệt độ dầu thường xuyên trên 80°C thì rút ngắn một nửa.
- Khi thay dầu cần nhìn gì trên bánh răng? Soi mặt răng qua lỗ thăm: vệt tiếp xúc phải nằm giữa răng, phủ trên 60% bề rộng. Vệt lệch về một mép là trục bị lệch hoặc bạc đạn mòn.
- Dầu xả ra có mạt sắt có sao không? Mạt mịn như bột sau lần thay đầu là bình thường. Mạt dạng vảy, mảnh to sau 1 năm là dấu hiệu tróc mặt răng hoặc vỡ bạc đạn – mở nắp kiểm tra ngay.
d. Lỗi người dùng hay gặp và cách khắc phục
- Hộp kêu rít, nóng trên 90°C sau khi thay dầu? Thường do đổ nhầm dầu thủy lực hoặc dầu động cơ. Xả sạch, súc bằng dầu bánh răng, đổ lại đúng ISO VG 220–320.
- Gãy răng sau khi lắp biến tần tăng tốc độ? Tăng tần số lên 60–70 Hz làm motor đẩy nhanh hơn, mô men không giảm theo tải thực, va đập khi dừng gấp. Cài thời gian tăng tốc, giảm tốc trên 2–3 giây.
- Bánh răng nghiêng mòn lệch một bên mặt răng? Khớp nối lệch tâm hoặc dây curoa căng quá kéo cong trục. Căn lại đồng tâm dưới 0,1 mm, giảm lực căng đai.
- Bánh vít đồng mòn nhanh sau vài tháng? Thường do chọn hộp trục vít quá nhỏ, chạy sát mô men cực đại liên tục, hoặc dầu không hợp với đồng. Tăng 1 cỡ hộp hoặc chuyển sang hộp bánh răng côn khi chạy liên tục.






