Cấu Tạo Hộp Số Giảm Tốc, Cách Thiết Kế Vỏ Hộp Giảm Tốc Phù Hợp Với Động Cơ
Cấu tạo hộp giảm tốc gồm bộ truyền (bánh răng trụ, bánh răng côn, trục vít bánh vít hoặc hành tinh), các trục và ổ lăn, vỏ hộp đúc cùng các chi tiết phụ như cửa thăm, nút thông hơi, nút tháo dầu, que thăm dầu. Hộp giảm tốc hạ tốc độ motor và tăng momen xoắn cho máy công tác; muốn chọn đúng phải nắm được tỉ số truyền, momen trục ra, kiểu lắp và cách vỏ hộp được thiết kế để tản nhiệt, giữ dầu.
Nội dung
- 1) Hộp giảm tốc là gì và vì sao phải chọn đúng?
- 2) Cấu tạo hộp giảm tốc gồm những bộ phận nào?
- 3) Thiết kế vỏ hộp giảm tốc ảnh hưởng thế nào đến mục đích sử dụng?
- 4) Các loại hộp giảm tốc và khác biệt về cấu tạo
- 5) Thông số hộp giảm tốc cần lưu ý khi chọn
- 6) Bảng tra kích thước, bản vẽ và trình tự tính toán thiết kế hộp giảm tốc
- 7) Ứng dụng của hộp giảm tốc trong thực tế
- 8) Ưu điểm và nhược điểm của hộp giảm tốc bánh răng
- 9) Câu hỏi thường gặp về cấu tạo hộp giảm tốc
1) Hộp giảm tốc là gì và vì sao phải chọn đúng?
Hộp giảm tốc (hộp số giảm tốc) là cơ cấu truyền động bằng ăn khớp có tỉ số truyền cố định, nằm giữa motor và máy công tác. Motor 4 cực chạy khoảng 1450 v/p, trong khi băng tải, máy trộn, vít tải thường chỉ cần 20–150 v/p. Hộp số làm giảm tốc độ và tăng momen theo đúng tỉ số đó, công suất gần như giữ nguyên trừ phần tổn hao.
Ghép hộp số với motor mặt bích thành một khối ta có motor giảm tốc, như ảnh dưới là motor giảm tốc trục thẳng:

Chọn sai hộp thì hậu quả thấy ngay: tỉ số thấp quá thì máy chạy nhanh và motor quá dòng, tỉ số cao quá thì máy chậm, cốt ra nhỏ quá thì gãy then, mòn bạc đạn. Hiểu cấu tạo bên trong giúp đọc catalog đúng và nhận ra hộp nào hợp với tải của mình.
2) Cấu tạo hộp giảm tốc gồm những bộ phận nào?
a) Bộ truyền: bánh răng hoặc trục vít
Đây là "ruột" quyết định tỉ số truyền và momen. Hộp bánh răng trụ dùng các cặp răng thẳng hoặc răng nghiêng ăn khớp ngoài; hộp côn dùng bánh răng nón để đổi góc 90°; hộp trục vít dùng trục vít thép ăn với bánh vít đồng; hộp hành tinh có bánh răng mặt trời, các bánh hành tinh và vành răng trong. Bánh răng công nghiệp thường làm thép hợp kim như 20CrMnTi thấm cacbon, tôi cứng mặt răng rồi mài.

b) Trục, then và ổ lăn
Hộp 2 cấp có 3 trục: trục vào, trục trung gian, trục ra. Bánh răng lắp lên trục bằng then bằng hoặc then hoa, đỡ bằng ổ bi cầu (tải nhẹ, răng thẳng) hoặc ổ đũa côn (răng nghiêng, răng côn có lực dọc trục). Cốt ra hay gặp dạng trục đặc có then, trục rỗng có rãnh then hoặc trục rỗng bó đĩa côn.
c) Vỏ hộp và các chi tiết phụ
- Vỏ thân và nắp: đúc gang xám, hộp nhỏ dùng nhôm đúc; mặt ghép nằm theo đường tâm trục để tháo lắp.
- Cửa thăm dầu: đặt trên đỉnh nắp để nhìn ăn khớp và đổ dầu, gồm nắp thép CT3, đệm bìa cứng, 4 vít và nút thông hơi.
- Nút thông hơi: xả áp khi dầu nóng giãn nở, bít nút này là chảy dầu phớt.
- Nút tháo dầu: ren M16×1,5 phổ biến cho hộp cỡ vừa, đặt ở chỗ thấp nhất của đáy.
- Que thăm dầu hoặc mắt dầu: kiểm tra mức dầu khi hộp dừng.
- Chốt định vị: giữ nắp và thân đúng vị trí, lỗ ổ trục không bị lệch sau khi tháo lắp.
- Bu lông vòng hoặc vòng móc đúc liền: để cẩu hộp.


d) Bôi trơn bên trong hộp
Hộp tốc độ thấp và trung bình bôi trơn kiểu ngâm dầu: bánh răng lớn nhúng xuống dầu khoảng 1–2 lần chiều cao răng và vung dầu lên các ổ. Hộp tốc độ cao hoặc cỡ rất lớn dùng bơm dầu phun vào vùng ăn khớp. Ổ lăn nằm cao hoặc xa vùng vung dầu thì bôi mỡ, có vòng chắn mỡ.
3) Thiết kế vỏ hộp giảm tốc ảnh hưởng thế nào đến mục đích sử dụng?
a) Vật liệu và chiều dày vỏ
Gang xám (GX15-32) giảm rung, dễ đúc, rẻ; gang cầu và thép hàn dùng cho hộp chịu va đập lớn như máy nghiền; nhôm đúc nhẹ, tản nhiệt tốt cho hộp nhỏ dưới vài trăm Nm. Trong giáo trình thiết kế, chiều dày thành thân hộp lấy khoảng δ ≈ 0,03a + 3 mm (a là khoảng cách trục cấp chậm), tối thiểu khoảng 6–8 mm; chiều dày nắp khoảng 0,9δ.
b) Mặt bích ghép, bu lông và gân tăng cứng
Bu lông nền khoảng d1 ≈ 0,04a + 10 mm; bu lông cạnh ổ khoảng 0,7–0,8 d1; bu lông ghép bích nắp – thân khoảng 0,8–0,9 lần bu lông cạnh ổ. Chỗ đặt ổ trục làm gân tăng cứng và vấu lồi để vỏ không bị đàn hồi khi tải đổi chiều. Mặt bích phải đủ rộng để siết cờ lê và để gioăng làm kín.
c) Bố trí dầu, tản nhiệt và tư thế lắp
Đáy hộp làm nghiêng khoảng 1–2° về phía lỗ tháo dầu, chỗ lỗ làm lõm xuống để xả hết cặn. Vỏ có gân tản nhiệt khi hộp chạy liên tục; hộp lắp đứng, lắp ngược phải đổi vị trí nút thông hơi, que thăm và lượng dầu theo đúng tư thế, nếu không bánh răng cấp trên chạy khô.
4) Các loại hộp giảm tốc và khác biệt về cấu tạo
Bảng so sánh nhanh bốn kết cấu hay gặp trong xưởng (số liệu dạng khoảng phổ biến):
| Tiêu chí | Hộp trục vít bánh vít | Hộp bánh răng trụ (trục song song) | Hộp bánh răng hành tinh | Hộp cyclo |
| Bộ truyền | Trục vít thép ăn khớp bánh vít đồng, trục vuông góc | Các cặp bánh răng trụ thẳng/nghiêng | Bánh mặt trời, bánh hành tinh, vành răng trong | Đĩa cycloid lệch tâm và chốt lăn |
| Tỉ số truyền thường gặp | 1 cấp khoảng 5–100 | 1 cấp đến khoảng 6; 2 cấp khoảng 8–40; 3 cấp đến khoảng 200 | 1 cấp khoảng 3–10; 2 cấp đến khoảng 100 | 1 cấp khoảng 9–87 |
| Hiệu suất | Khoảng 50–90%, tỉ số càng lớn càng thấp | Khoảng 94–98% | Khoảng 95–97% mỗi cấp | Khoảng 90–93% |
| Ưu điểm | Gọn, rẻ, đổi góc 90°, tỉ số lớn có thể tự hãm | Bền, chịu tải lớn, hiệu suất cao, dễ sửa | Nhỏ gọn, momen lớn, đồng trục | Chịu quá tải va đập tốt, tỉ số lớn trong 1 cấp |
| Nhược điểm | Nóng, tốn điện ở tỉ số cao, bánh vít mòn | Cồng kềnh khi tỉ số lớn | Giá cao, sửa khó | Rơ tăng khi chốt mòn, cần dầu/mỡ đúng loại |
| Ứng dụng | Cửa cuốn, máy đóng gói, băng tải nhẹ | Băng tải, máy cán, máy khuấy, cầu trục | Servo, robot, máy xây dựng | Máy trộn bê tông, máy nghiền, xử lý nước thải |
- Hiệu suất hộp trục vít phụ thuộc tỉ số và tốc độ, đọc theo catalog từng model.
- Hộp trục vít tự hãm không thay được phanh khi tải treo.
- Xem thêm: hộp giảm tốc trục vít bánh vít, hộp giảm tốc 2 cấp.
5) Thông số hộp giảm tốc cần lưu ý khi chọn
a) Tỉ số truyền, momen trục ra và hệ số SF
Tỉ số i = tốc độ motor / tốc độ trục ra. Motor 4 cực (1450 v/p) được xếp chọn trước, sau đó mới đến 6 cực (960 v/p) và 8 cực (720 v/p). Momen trục ra T (Nm) = 9550 × P (kW) / n2 × η. Ví dụ motor 4 cực 3 kW, i = 30, hộp bánh răng η ≈ 0,94: n2 ≈ 48 v/p, T ≈ 9550 × 3 / 48 × 0,94 ≈ 560 Nm. Momen cho phép của hộp phải lớn hơn T nhân SF (khoảng 1,0–1,25 tải êm; 1,5–2,0 tải va đập, chạy 24/24).
b) Kiểu lắp, trục ra, chế độ làm việc
Ghi rõ chân đế hay mặt bích, trục đặc hay trục rỗng, cốt ra bao nhiêu mm, chiều trục ra, tư thế lắp (nằm, đứng, treo). Hỏi thêm chế độ làm việc: chạy liên tục hay ngắt quãng, đảo chiều nhiều không, số lần khởi động mỗi giờ. Tốc độ trục vào cho phép của đa số hộp bánh răng công nghiệp quanh 1500 v/p; dùng motor 2 cực 2900 v/p phải xem catalog.

c) Motor kéo hộp: dòng điện, điện áp, biến tần
Hộp công nghiệp chủ yếu đi với motor điện 3 pha 380V. Dòng định mức tham khảo motor 4 cực 380V: 0.75 kW khoảng 2,0 A; 1.5 kW khoảng 3,6 A; 2.2 kW khoảng 5,0 A; 4 kW khoảng 8,8 A; 7.5 kW khoảng 15,6 A; 11 kW khoảng 22,5 A. Chỗ chỉ có điện 1 pha 220V có thể dùng motor giảm tốc 220V (motor 1 pha lớn nhất 7.5 kW) hoặc motor 3 pha 220/380V đấu tam giác chạy qua biến tần vào 1 pha ra 3 pha 220V, phù hợp tới khoảng 2.2 kW.
- Biến tần chọn theo dòng định mức motor, tải nặng chọn lớn hơn một cấp.
- Chạy tần số thấp lâu, motor tự làm mát sẽ nóng hơn bình thường.
- Dòng thật luôn đọc trên tem motor.
6) Bảng tra kích thước, bản vẽ và trình tự tính toán thiết kế hộp giảm tốc
a) Bản vẽ kích thước lắp đặt hộp giảm tốc trục vít thông dụng
Bản vẽ kích thước các dòng hộp trục vít bánh vít 1 cấp kiểu Đài Loan (WPA, WPS, WPO, WPX và bản WPD có bích motor):
- Bản vẽ hộp giảm tốc trục vít bánh vít 1 cấp WPA
- Bản vẽ hộp giảm tốc trục vít bánh vít 1 cấp WPDA
- Bản vẽ hộp giảm tốc trục vít bánh vít 1 cấp WPS
- Bản vẽ hộp giảm tốc trục vít bánh vít 1 cấp WPDS
- Bản vẽ hộp giảm tốc trục vít bánh vít 1 cấp WPO
- Bản vẽ hộp giảm tốc trục vít bánh vít 1 cấp WPDO
- Bản vẽ hộp giảm tốc trục vít bánh vít 1 cấp WPX
- Bản vẽ hộp giảm tốc trục vít bánh vít 1 cấp WPDX
b) Trình tự tính toán khi thiết kế hộp giảm tốc
- Giai đoạn 1: đọc kỹ đề, chuẩn bị tài liệu, phần mềm vẽ.
- Giai đoạn 2: tính công suất cần thiết, chọn motor (đồ án thường lấy motor 4 cực), xác định tỉ số chung và phân phối cho từng bộ truyền, lập bảng công suất – tốc độ – momen từng trục.
- Giai đoạn 3: tính bộ truyền (khoảng cách trục, môđun, số răng), vẽ phác 1:1 để kiểm tra va chạm.
- Giai đoạn 4: tính trục sơ bộ và chính xác, chọn then, ổ lăn, khớp nối.
- Giai đoạn 5: thiết kế vỏ hộp và chi tiết phụ, chọn dầu, cách bôi trơn, chỉnh khe hở ổ lăn và vết ăn khớp.
Ví dụ bảng công suất, tỉ số, tốc độ và momen trên từng trục với motor 11 kW:
Trục Thông số | Động cơ | 1 | 2 | 3 | ||||
Công suất P, KW | 11 | 8,760 | 8,412 | 8,078 | ||||
Tỉ số truyền U |
| 2,282 | 6,07 | 3,29 |
| |||
Số vòng quay n, v/ p | 1458 | 638,913 | 105,257 | 32 | ||||
Mômen xoắn T, Nmm | 0,072.106 | 0,131.106 | 0,763.106 | 2,411.106 | ||||
- Momen ghi dạng Nmm, ví dụ 2,411.10⁶ Nmm = 2411 Nm.
- Công suất giảm dần qua từng trục do tổn hao ổ và ăn khớp.
- Số liệu đồ án dùng để học, chọn hộp thật theo catalog.

7) Ứng dụng của hộp giảm tốc trong thực tế
- Hộp giảm tốc băng tải, xích tải, gầu tải trong nhà máy xi măng, thức ăn chăn nuôi, kho hàng.
- Hộp số giảm tốc cho máy khuấy bồn hóa chất, bể xử lý nước thải, máy trộn bột.
- Hộp giảm tốc máy nghiền đá, máy cán thép, máy kéo dây, máy ép mía.
- Hộp số giảm tốc cửa cuốn, cổng trượt, tời kéo, cầu trục nhỏ (kèm motor phanh).
- Hộp giảm tốc cho tháp giải nhiệt, quạt hút công nghiệp tốc độ thấp, máy sấy thùng quay.
- Hộp giảm tốc hành tinh cho servo, robot, máy CNC cần độ rơ nhỏ.
8) Ưu điểm và nhược điểm của hộp giảm tốc bánh răng
a) Ưu điểm
- Tỉ số truyền cố định, tốc độ ra ổn định theo tải.
- Tăng momen lớn mà chỉ cần motor nhỏ, tiết kiệm điện so với dùng motor nhiều cực.
- Vỏ gang kín dầu, chịu bụi, chạy ngoài trời được.
- Chi tiết tiêu chuẩn: bạc đạn, phớt, then thay dễ, sửa tại xưởng được.
b) Nhược điểm
- Có tổn hao, hộp trục vít tỉ số cao tổn hao nhiều nhất.
- Cần thay dầu, theo dõi phớt định kỳ.
- Muốn đổi tốc độ phải đổi hộp hoặc thêm biến tần.
9) Câu hỏi thường gặp về cấu tạo hộp giảm tốc
a) Người sắp mua hộp giảm tốc cần hỏi gì, xác minh gì
- Hỏi người bán những gì để biết hộp có hợp tải không? Tỉ số truyền chính xác, momen danh định trục ra (Nm), tốc độ vào cho phép, đường kính cốt ra, kiểu lắp và tư thế lắp. Cùng gọi là "hộp số 3 kW" nhưng hộp tỉ số 10 và tỉ số 60 khác nhau cả cỡ vỏ lẫn giá.
- Tem nhãn hộp giảm tốc cần đọc những dòng nào? Model, ratio (i), công suất hoặc momen, kiểu dầu và lượng dầu, tư thế lắp (M1–M6 với hộp bánh răng châu Âu). Tem bong thì đánh dấu trục vào, quay đủ 10 hoặc 20 vòng và đếm trục ra để suy tỉ số thật.
- Nhận biết hộp không đúng chất lượng quảng cáo bằng cách nào? Mở cửa thăm: răng mài thì mặt răng sáng mịn, răng phay thô có vết dao. Vỏ gang đúc rỗ, ba-via nhiều, bu lông ghép quá ít là dấu hiệu làm ẩu. Quay tay trục ra thấy rơ lớn, hộp trục vít mới mà bánh vít đã có gờ mòn thì nên hỏi lại nguồn gốc.
- Chọn cỡ hộp theo công suất motor được không? Chỉ ước lượng. Chính xác là tính momen trục ra rồi nhân SF, so với momen cho phép ghi trong catalog. Tải va đập như máy nghiền cần SF từ 1,5 trở lên.
- Giá hộp giảm tốc tham khảo thế nào? Theo giá trung bình thị trường Việt Nam, hộp trục vít nhỏ từ khoảng vài trăm nghìn đến vài triệu đồng; hộp bánh răng công nghiệp momen vài trăm Nm vài triệu đến hơn chục triệu; hộp momen vài nghìn Nm vài chục triệu trở lên.
b) Người đã mua: lắp hộp giảm tốc cho đúng, dùng cho tối ưu
- Đổ dầu bao nhiêu là đủ? Lắp đúng tư thế rồi mới đổ, đến vạch que thăm hoặc ngang lỗ thăm mức. Hộp bánh răng thường dùng dầu ISO VG 220; hộp trục vít bánh vít đồng dùng dầu bánh vít VG 320–460. Hộp ghi "mỡ trọn đời" thì không đổ thêm dầu.
- Lắp nhông, khớp nối vào cốt ra thế nào? Bôi mỡ, gia nhiệt khớp khoảng 80–100°C rồi ép vào, hoặc dùng ty ren đầu trục. Đóng búa vào cốt ra làm hỏng bạc đạn ngay lần đầu. Căn đồng tâm khớp nối, sai lệch giữ dưới khoảng 0,1 mm.
- Đấu điện motor kéo hộp thế nào cho đúng chiều? Motor ghi 220/380V đấu sao trên lưới 380V; motor 380/660V đấu tam giác. Chạy thử không tải, chiều sai thì đảo hai dây pha bất kỳ. Đo dòng ba pha, chênh nhau dưới khoảng 5% là ổn.
- Hộp mới chạy bao lâu thì thay dầu lần đầu? Khoảng 300–500 giờ chạy rà, sau đó khoảng 4000–5000 giờ với dầu khoáng; dầu tổng hợp có thể kéo dài gấp đôi. Mỗi lần thay xả lúc dầu còn ấm để cặn ra hết.
- Hộp nóng bao nhiêu là bình thường? Hộp bánh răng vỏ khoảng 50–70°C, hộp trục vít tỉ số cao có thể 70–85°C. Đặt tay vào giữ không quá 2–3 giây là đã trên 60°C, nên đo bằng súng nhiệt cho chắc.
c) Các lỗi người dùng thường mắc với hộp giảm tốc và cách chỉnh sửa
- Chảy dầu phớt liên tục dù đã thay phớt mới? Kiểm tra nút thông hơi có bị sơn bít hay bị lắp nút bịt kín không; đổ dầu quá vạch; cốt bị mòn rãnh. Thông nút, xả dầu đúng mức, đóng phớt lệch khỏi rãnh mòn hoặc lót ống cốt.
- Hộp kêu rè, tiếng tăng dần sau vài tháng? Thường do bạc đạn khô hoặc mòn. Xả dầu xem có mạt sắt không, quay tay cảm nhận chỗ kẹt, thay bạc đạn đúng mã (đúng cả cấp khe hở C3 nếu bản gốc dùng C3).
- Gãy then hoặc láng rãnh then cốt ra? Do khởi động có tải va đập, hoặc lắp nhông lỏng. Thay then mới vừa khít, siết vít hãm đầu trục; tải va đập có thể dùng khởi động mềm hoặc biến tần tăng tốc 3–5 giây.
- Lắp sai tư thế, cấp trên chạy khô? Hộp catalog tư thế nằm đem lắp đứng mà không đổi nút dầu thì bánh răng trên không ngập dầu, mòn rỗ mặt răng. Đổi vị trí nút thông hơi lên cao nhất, đổ dầu theo bảng lượng dầu của tư thế mới.
- Motor quá dòng, nhảy rơ le nhiệt khi tải đầy? Tỉ số quá thấp hoặc tải tăng sau khi cải tạo máy. Đo dòng, so tem; tăng tỉ số (máy chậm hơn) hoặc tăng cỡ motor và hộp.
d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: nên tìm hiểu gì trước
- Cần nắm khái niệm nào trước khi học cấu tạo hộp giảm tốc? Công suất, momen xoắn, tốc độ đồng bộ, hệ số trượt, tỉ số truyền, hiệu suất, hệ số làm việc SF; phần bánh răng gồm môđun, số răng, góc nghiêng, khoảng cách trục; phần ổ lăn gồm ký hiệu ổ, tải trọng động C và tuổi thọ L10.
- Nên tìm hiểu sản phẩm nào trước? Học motor 3 pha rotor lồng sóc trước, rồi đến hộp bánh răng trụ 1 cấp, 2 cấp, sau đó hộp côn, hộp trục vít, hộp hành tinh và cyclo. Đi theo thứ tự này các khái niệm sẽ chồng lên nhau tự nhiên.
- Đọc bản vẽ lắp hộp giảm tốc bắt đầu từ đâu? Xem hình chiếu cắt ngang qua tâm các trục trước: nhận ra trục, bánh răng, ổ lăn, then, phớt; sau đó mới xem vỏ, mặt bích, bu lông. Đối chiếu bảng kê vật tư để biết vật liệu từng chi tiết.
- Tự kiểm chứng thông số ngoài thực tế ra sao? Đọc tem motor (kW, A, v/p, cosφ, cấp cách điện F, IP55), đo dòng bằng ampe kìm khi có tải, đo tốc độ trục ra bằng máy đo vòng quay rồi tính ngược tỉ số và momen. Thấy số đo lệch nhiều so với tính toán là có chỗ sai cần tìm.
- Có nên tháo hộp cũ để học không? Nên. Tháo một hộp trục vít nhỏ và một hộp bánh răng 2 cấp cũ, đánh dấu căn đệm, ghi lại thứ tự lắp, đo khe hở bằng thước lá; học một buổi bằng đọc sách cả tuần.
Nội Dung Có Thể Bạn Quan Tâm:
- Hộp Giảm Tốc Băng Tải: Cấu Tạo, Ứng Dụng, Thông Số Kỹ Thuật Và Cách Lựa chọn
- Các loại hộp giảm tốc nhiều người dùng nhất Châu Âu, Á
- Phương pháp tháp lắp hộp giảm tốc, bảo trì, sửa chữa
- Motor giảm tốc đảo chiều quay khi đấu điện
- Ưu nhược điểm motor giảm tốc cũ, giá cả, cách chọn
- Các motor giảm tốc rẻ nhất, bền nhất tại Việt Nam
- Cấu tạo hộp giảm tốc, thiết kế và tính lực truyền động bánh răng






