Hộp Giảm Tốc 2 Cấp Bánh Răng Trụ Răng Nghiêng: Vai Trò, Cấu Tạo, Nguyên Lý Hoạt Động
Hộp giảm tốc 2 cấp bánh răng trụ răng nghiêng là hộp số có hai cặp bánh răng trụ răng xiên góc (thường khoảng 8–20 độ so với trục) ăn khớp nối tiếp, trục vào và trục ra song song, tỉ số tổng khoảng 8–40. Răng nghiêng ăn khớp êm, chịu tải tốt hơn răng thẳng cùng kích thước, nên loại này là xương sống của băng tải, máy trộn, máy cán, tời và đa số motor giảm tốc công nghiệp. Chọn hộp thì đi từ tốc độ trục ra cần có, momen tải, rồi chọn motor (thường 4 cực) và kiểu lắp.
Nội dung
- 1) Hộp giảm tốc 2 cấp bánh răng trụ răng nghiêng là gì?
- 2) Cấu tạo và nguyên lý hoạt động
- 3) Bản vẽ và ví dụ tính chọn
- 4) Ứng dụng hộp giảm tốc 2 cấp bánh răng trụ răng nghiêng
- 5) Ưu điểm và nhược điểm
- 6) So sánh với các loại hộp giảm tốc khác
- 7) Câu hỏi thường gặp về hộp giảm tốc 2 cấp bánh răng trụ răng nghiêng
1) Hộp giảm tốc 2 cấp bánh răng trụ răng nghiêng là gì?
Trong một hộp giảm tốc 2 cấp, cấp nhanh nối với motor, cấp chậm nối với trục ra. Với răng nghiêng, mỗi răng vào khớp dần từ đầu này sang đầu kia nên luôn có hơn một đôi răng cùng chịu tải; tiếng ồn và rung giảm rõ so với răng thẳng. Đổi lại, răng nghiêng sinh lực dọc trục Fa = Ft × tan β, ổ lăn phải là loại chịu được lực dọc (ổ côn, ổ bi đỡ chặn) hoặc bố trí răng nghiêng ngược chiều để triệt tiêu.

Hộp 1 cấp chỉ cho tỉ số khoảng 2–6, hộp 3 cấp dùng khi cần tỉ số trên khoảng 40–50. Hộp 2 cấp nằm giữa, đủ cho phần lớn máy công nghiệp chạy 20–180 vòng/phút với motor 4 cực khoảng 1.450 vòng/phút, nên được dùng nhiều nhất.
2) Cấu tạo và nguyên lý hoạt động
a) Cấu tạo
- Vỏ hộp: gang xám đúc là phổ biến; hộp nhỏ dùng hợp kim nhôm, hộp lớn có thể dùng thép hàn. Mặt ghép nắp – thân đi qua tâm các trục để lắp ráp dễ.
- Bánh răng: thép hợp kim tôi cải thiện hoặc thấm carbon tôi cứng, mài răng với hộp chạy tốc độ cao.
- Trục: ba trục (vào, trung gian, ra), bánh nhỏ cấp nhanh thường làm liền trục.
- Ổ lăn: ổ bi đũa côn hoặc ổ bi đỡ chặn để đỡ lực dọc trục của răng nghiêng; khe hở chỉnh bằng đệm dưới nắp ổ.
- Phụ kiện: cửa thăm, nút thông hơi, que thăm dầu, nút xả, chốt định vị, bu lông nền, bu lông cạnh ổ.

b) Kích thước vỏ hộp trong một đồ án tham khảo
Với khoảng cách trục hai cấp 135 mm và 190 mm, chiều dài hộp khoảng 900 mm, chiều rộng khoảng 350 mm, các kích thước vỏ được chọn như sau: bu lông nền đường kính 20 mm (6 bu lông), bu lông cạnh ổ 16 mm, bu lông vòng để cẩu hộp chọn M20 theo khối lượng hộp. Đây là các số liệu tra bảng kinh nghiệm trong tài liệu thiết kế chi tiết máy, giúp hình dung cỡ vỏ tương ứng với khoảng cách trục.
c) Nguyên lý hoạt động
Motor quay trục vào, bánh răng nhỏ cấp nhanh đẩy bánh lớn trên trục trung gian quay chậm lại u1 lần; bánh nhỏ cấp chậm trên trục trung gian đẩy bánh lớn trên trục ra quay chậm tiếp u2 lần. Tỉ số tổng u = u1 × u2, ví dụ u1 = 4,5 và u2 = 3,5 cho u ≈ 15,75: motor 1.450 vòng/phút thì trục ra khoảng 92 vòng/phút. Hiệu suất mỗi cấp răng nghiêng khoảng 97–98%, cả hộp khoảng 94–96%; momen trục ra T ≈ 9.550 × P × η / n ra.
3) Bản vẽ và ví dụ tính chọn
a) Số liệu đề bài băng tải
Lực vòng trên băng tải 5.400 N, vận tốc băng 1,05 m/s, đường kính tang 350 mm, thời hạn 5 năm (300 ngày/năm, 2 ca, mỗi ca 6 giờ), tải va đập nhẹ, quay một chiều, sai số tỉ số truyền cho phép khoảng 2–3%.

b) Chọn motor và tỉ số truyền
- Công suất trên trục tang: P = 5.400 × 1,05 ≈ 5,67 kW.
- Hiệu suất chung (hai cấp bánh răng, các cặp ổ, khớp nối, bộ truyền ngoài nếu có) khoảng 0,85–0,88, công suất cần trên trục motor khoảng 6,4–6,7 kW.
- Chọn motor 3 pha 4 cực (4 pole) 7,5 kW, tốc độ khoảng 1.460 vòng/phút.
- Tốc độ tang: n = 60.000 × 1,05 / (π × 350) ≈ 57 vòng/phút; tỉ số chung ≈ 1.460 / 57 ≈ 25,5, chia cho hai cấp kiểu cấp nhanh lớn hơn cấp chậm một chút (ví dụ 6 × 4,25).
- Momen trục tang khoảng 9.550 × 5,67 / 57 ≈ 950 N.m, là con số để chọn trục ra, then và ổ.
c) Motor đi kèm: điện áp, dòng điện, biến tần
Hộp 2 cấp răng nghiêng thường đi với motor điện 3 pha 380V. Dòng định mức motor 4 cực ước khoảng 2 A/kW: 1,5 kW khoảng 3,5 A; 3 kW khoảng 6,5 A; 5,5 kW khoảng 11–12 A; 7,5 kW khoảng 15 A; 11 kW khoảng 21–22 A. Motor 1 pha 220V (lớn nhất khoảng 7,5 kW) dòng gần gấp ba, hay gặp ở các bộ động cơ giảm tốc nhỏ. Cần chỉnh tốc băng tải thì dùng biến tần có dòng ra lớn hơn hoặc bằng dòng tem motor; tải khởi động nặng chọn biến tần tải nặng; nguồn 1 pha cho motor 3 pha nhỏ tới khoảng 2,2 kW thì dùng biến tần vào 1 pha 220V ra 3 pha 220V, motor đấu tam giác.
4) Ứng dụng hộp giảm tốc 2 cấp bánh răng trụ răng nghiêng
- Băng tải xi măng, băng tải cát đá, băng tải thức ăn chăn nuôi, băng tải gỗ dăm.
- Máy trộn bê tông, máy khuấy bột, máy khuấy hóa chất, máy trộn phân vi sinh.
- Máy cán tôn, cán thép, máy kéo dây, máy xi mạ, máy ép, máy nghiền.
- Tời kéo, cầu trục, cổng trục, cơ cấu di chuyển xe con.
- Cửa cuốn công nghiệp, cửa cổng trượt tải nặng.
- Motor giảm tốc chân đế, mặt bích trong dây chuyền đóng gói, in bao bì, chế biến thực phẩm.

5) Ưu điểm và nhược điểm
a) Ưu điểm
- Chạy êm, ít rung hơn răng thẳng nhờ nhiều đôi răng cùng ăn khớp.
- Chịu tải tốt hơn răng thẳng cùng kích thước, hộp gọn hơn ở cùng momen.
- Hiệu suất cao (khoảng 94–96% cho cả hộp 2 cấp), tốn điện ít hơn hộp trục vít cùng tỉ số.
- Phổ biến, dễ thay thế, phụ tùng ổ và phốt dễ tìm; nhiều kiểu lắp và tỉ số.
b) Nhược điểm
- Sinh lực dọc trục, cần ổ chịu lực dọc và chỉnh khe hở ổ cẩn thận.
- Gia công răng nghiêng phức tạp hơn răng thẳng, giá cao hơn một chút.
- Trục ra song song trục vào; cần vuông góc phải dùng hộp côn – trụ hoặc trục vít.

6) So sánh với các loại hộp giảm tốc khác
- So với hộp bánh răng trụ răng thẳng: răng nghiêng êm và khỏe hơn, nhưng có lực dọc trục; răng thẳng rẻ và đơn giản hơn, hợp tốc độ thấp.
- So với hộp hành tinh: hộp hành tinh gọn hơn nhiều ở cùng momen, hiệu suất mỗi cấp cũng cao (khoảng 97%), khe hở nhỏ; nhưng giá cao, sửa chữa khó hơn.
- So với hộp trục vít: hộp trục vít cho tỉ số lớn trong một cấp (khoảng 5–100), chạy êm, có thể tự hãm ở tỉ số lớn, nhưng hiệu suất thấp hơn rõ (khoảng 50–90% tùy tỉ số) và nóng hơn.
- So với hộp vô cấp (biến tốc cơ khí): chỉnh tốc liên tục nhưng phức tạp, hiệu suất thấp hơn; ngày nay thường thay bằng hộp bánh răng kèm biến tần.
7) Câu hỏi thường gặp về hộp giảm tốc 2 cấp bánh răng trụ răng nghiêng
a) Người sắp mua hộp giảm tốc 2 cấp răng nghiêng cần hỏi gì, xác minh gì
- Cần đưa những thông số gì để người bán chọn đúng hộp? Công suất và số cực motor (4 cực là phổ biến nhất), tốc độ trục ra mong muốn, momen tải hoặc lực kéo và đường kính tang, số giờ chạy mỗi ngày, kiểu tải, kiểu lắp chân đế hay mặt bích, chiều trục ra, đường kính – chiều dài cốt ra, điện áp nguồn.
- Trên tem cần đọc những gì? Model, size, tỉ số i (hoặc tốc độ trục ra), momen cho phép hoặc công suất cho phép ở 1.450 vòng/phút, loại dầu và lượng dầu, tư thế lắp. Motor liền hộp thì đọc thêm kW, V, A, Hz, cấp bảo vệ IP, cấp cách điện. Tốc độ trục ra × tỉ số phải ra gần tốc độ motor 4 cực.
- Làm sao nhận ra hộp không đúng chất lượng như quảng cáo? Quay trục vào đếm vòng để kiểm tỉ số thật; lắc trục ra kiểm tra độ rơ; nhìn qua cửa thăm xem răng có đều, có vết mài, có rỗ không. Vỏ mỏng, nhẹ bất thường, cốt ra nhỏ hơn hộp cùng size của hãng khác là dấu hiệu nên hỏi kỹ momen cho phép.
- Chọn size theo công suất motor có được không? Chỉ là bước đầu. Cùng motor 4 kW, tỉ số 10 thì momen ra khoảng 250 N.m, tỉ số 40 thì khoảng 950 N.m; size phải theo momen. Nhân thêm hệ số làm việc 1,25–1,5 cho băng tải, 1,5–2 cho tải va đập.
- Giá hộp giảm tốc 2 cấp răng nghiêng khoảng bao nhiêu? Giá trung bình thị trường Việt Nam tùy size, tỉ số và xuất xứ: motor giảm tốc 2 cấp cỡ nhỏ 0,37–1,5 kW hàng phổ thông thường vài triệu đồng; hộp rời cỡ vừa và lớn từ khoảng chục triệu tới vài chục triệu; hàng châu Âu, Nhật cao hơn nhiều.
b) Người đã mua: lắp cho đúng, dùng cho tối ưu
- Lắp đặt cần lưu ý gì? Bệ phẳng, cứng, bu lông nền siết chéo; căn đồng tâm khớp nối hai đầu bằng đồng hồ so hoặc thước thẳng và thước lá. Nhông xích, puly lắp sát vai trục, căng xích vừa phải; xích căng quá làm ổ trục ra nóng và gãy cốt.
- Dầu châm loại gì, bao nhiêu? Dầu bánh răng công nghiệp có phụ gia chịu cực áp, ISO VG 220 cho tải vừa, VG 320 cho tải nặng. Mức dầu theo vạch hoặc theo tư thế lắp trong catalogue; hộp xuất xưởng khô dầu phải châm trước khi chạy. Thay lần đầu sau khoảng 300–500 giờ.
- Đấu điện, chạy thử thế nào? Motor tem 220/380V vào lưới 380V đấu sao; 380/660V đấu tam giác. Nhấp thử chiều quay, chạy không tải 20–30 phút, đo dòng ba pha cân nhau, sờ nhiệt từng nắp ổ; ổ côn chỉnh quá căng sẽ nóng nhanh hơn hẳn các ổ khác.
- Có nên dùng biến tần? Nên với băng tải, máy trộn cần đổi tốc độ hoặc khởi động có tải: cài tăng tốc 3–10 giây, bảo vệ quá dòng khoảng 110–120% dòng tem. Chạy dưới khoảng 20–25 Hz lâu dài thì motor nóng vì quạt chậm; khi đó chọn tỉ số hộp lớn hơn để biến tần chạy quanh 40–50 Hz.
- Làm sao hộp chạy bền và đỡ tốn điện? Chọn tỉ số để motor chạy khoảng 70–90% dòng định mức; giữ dầu sạch, đúng mức; giữ vỏ hộp và quạt motor sạch bụi. Ghi sổ dòng điện và nhiệt độ hàng tháng để phát hiện sớm khi ổ hoặc răng bắt đầu hỏng.
c) Các lỗi người dùng thường mắc và cách chỉnh sửa
- Ổ trục trung gian nóng, kêu sau vài tuần: lỗi do đâu? Thường do chỉnh khe hở ổ côn quá chặt hoặc đệm lắp lẫn sau khi sửa. Tháo nắp ổ, đo khe hở dọc bằng đồng hồ so, thêm bớt đệm cho đúng; ổ đã đổi màu hoặc rỗ thì thay mới.
- Hộp kêu hú theo tốc độ: kiểm tra gì? Bước 1: kiểm tra mức và loại dầu. Bước 2: kiểm tra đồng tâm khớp nối. Bước 3: mở cửa thăm xem vết tiếp xúc trên răng; vết lệch mép là trục lệch song song do vỏ bị vặn khi siết trên bệ không phẳng, chêm lại chân đế và siết lại.
- Xì dầu ở phốt trục vào sau khi lắp motor mặt bích: vì sao? Tư thế lắp thực tế khác tư thế đặt hàng (motor nằm dưới), làm dầu ngập phốt trục vào; hoặc nút thông hơi nằm sai chỗ. Đặt nút thông hơi lên vị trí cao nhất, chỉnh mức dầu theo tư thế lắp thật, thay phốt.
- Motor nhảy rơ le nhiệt khi tải đầy: lỗi điện hay lỗi cơ? Tháo khớp nối chạy motor không tải, đo dòng. Dòng không tải bình thường thì lỗi phía cơ: tải vượt thiết kế, tỉ số chọn thấp. Dòng cao, lệch pha thì kiểm tra nguồn, contactor, cuộn dây. Cài rơ le nhiệt khoảng 1,05–1,1 lần dòng tem.
- Mòn răng nhanh bất thường: nguyên nhân hay gặp? Dầu sai độ nhớt hoặc nhiễm bẩn, nước vào dầu, khởi động có tải nặng liên tục, hoặc tải thực vượt momen cho phép. Thay dầu đúng loại, lọc bụi ở nút thông hơi, thêm khởi động mềm hoặc biến tần, kiểm tra lại momen tải.
d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: nên tìm hiểu gì trước
- Khái niệm nào cần nắm trước? Mô đun pháp m, góc nghiêng β, số răng, đường kính vòng chia d = m × Z / cos β, khoảng cách trục, lực vòng – lực hướng tâm – lực dọc trục, tỉ số truyền, hiệu suất, và công thức T = 9.550 × P / n.
- Nên học theo thứ tự nào? Motor 3 pha rotor lồng sóc (tốc độ đồng bộ 1.500 vòng/phút với 4 cực, hệ số trượt, đọc tem) trước; tiếp theo bộ truyền bánh răng trụ răng thẳng, rồi răng nghiêng, sau đó hộp 2 cấp khai triển, đồng trục, phân đôi. Đọc thêm các bài trong mục kỹ thuật hộp giảm tốc để liên hệ với sản phẩm thực tế.
- Làm đồ án hộp 2 cấp răng nghiêng bắt đầu từ đâu? Chọn motor, phân phối tỉ số cho hai cấp, tính cấp chậm trước rồi cấp nhanh theo độ bền tiếp xúc và uốn, kiểm tra điều kiện bôi trơn ngâm dầu, tính trục và chọn ổ chịu được lực dọc, chọn then, tính vỏ hộp và các bu lông.
- Tự kiểm chứng ngoài xưởng thế nào? Đếm răng qua cửa thăm để tính tỉ số, đo tốc độ trục vào – ra bằng máy đo tốc độ, đo dòng motor bằng ampe kìm và tính ngược momen trục ra; đo đường kính đỉnh răng và góc nghiêng (bằng cách in vết răng lên giấy) để ước mô đun pháp.
Nội Dung Có Thể Bạn Quan Tâm:
- Động Cơ Hộp Giảm Tốc 2 Cấp: Ứng Dụng, Thông Số Kỹ Thuật
- Phương pháp tháp lắp hộp giảm tốc, bảo trì, sửa chữa
- Motor giảm tốc đảo chiều quay khi đấu điện
- Ưu nhược điểm motor giảm tốc cũ, giá cả, cách chọn
- Các loại hộp giảm tốc nhiều người dùng nhất Châu Âu, Á
- Các motor giảm tốc rẻ nhất, bền nhất tại Việt Nam
- Cấu tạo hộp giảm tốc, thiết kế và tính lực truyền động bánh răng






