Hộp Giảm Tốc 2 Cấp Đồng Trục. Hướng Dẫn Vẽ Hộp Giảm Tốc Và Các Bước Lắp Ráp
Hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục là hộp bánh răng trụ hai cấp có trục vào và trục ra nằm trên cùng một đường tâm, hai cấp dùng chung khoảng cách trục. Nhờ vậy hộp ngắn, motor – hộp – máy lắp thẳng một hàng, rất gọn cho băng tải, xích tải, máy khuấy, và cũng là kết cấu của đa số motor giảm tốc bánh răng trụ liền khối ngoài thị trường. Chọn hộp thì tính tỉ số chung từ tốc độ motor và tốc độ máy, chia đều cho hai cấp, rồi đối chiếu momen trục ra.
Một ví dụ quen thuộc là hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục đi liền motor 0,75 kW; cỡ lớn hơn có trong nhóm động cơ giảm tốc chân đế và mặt bích.
Nội dung
- 1) Hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục là gì?
- 2) Cấu tạo, nguyên lý và ưu nhược điểm
- 3) Đồ án hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục: chọn motor và phân phối tỉ số
- 4) Motor kéo hộp đồng trục: điện áp, dòng điện, biến tần
- 5) Ứng dụng hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục
- 6) So sánh hộp đồng trục với các loại hộp giảm tốc khác
- 7) Câu hỏi thường gặp về hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục
1) Hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục là gì?
Hộp có ba trục: trục vào I, trục trung gian II và trục ra III. Trục I và trục III cùng một đường tâm, đầu này nhìn sang đầu kia thấy thẳng hàng; trục II nằm song song phía dưới hoặc phía sau. Vì trục vào và trục ra đồng tâm nên khoảng cách trục cấp nhanh bằng đúng khoảng cách trục cấp chậm (aw1 = aw2). Đây vừa là điểm hay, vừa là điểm "kẹt" của kiểu hộp này.

Bánh răng thường là răng trụ nghiêng để chạy êm. Hộp chế tạo sẵn có kiểu chân đế (B3) và kiểu mặt bích (B5), cỡ nhỏ thường đúc liền motor thành motor giảm tốc, cỡ lớn có trục vào rời để nối khớp với motor tiêu chuẩn.
2) Cấu tạo, nguyên lý và ưu nhược điểm
a) Nguyên lý truyền động
Motor quay trục I, bánh răng nhỏ trên trục I ăn bánh răng lớn trên trục II (cấp nhanh, tỉ số u1). Trên trục II có bánh răng nhỏ thứ hai ăn bánh răng lớn trên trục III (cấp chậm, tỉ số u2). Tỉ số tổng u = u1 × u2 = (Z2/Z1) × (Z4/Z3). Ví dụ Z1 = 20, Z2 = 50, Z3 = 20, Z4 = 60 thì u = 2,5 × 3 = 7,5: motor 1.450 vòng/phút thì trục ra khoảng 193 vòng/phút, momen tăng gần 7,5 lần trừ hao hiệu suất.

b) Ưu điểm
- Chiều dài hộp ngắn, khối gọn; trục vào – ra thẳng hàng nên lắp trên băng tải, xích tải rất dễ căn.
- Kết cấu hợp để đúc liền motor, làm motor giảm tốc chân đế hoặc mặt bích nhỏ gọn.
- Bánh răng trụ nghiêng, hiệu suất cả hộp khoảng 94–96%.
c) Nhược điểm
- Hai cấp chung khoảng cách trục nên cấp nhanh (momen nhỏ) bị làm to hơn cần thiết, chưa dùng hết khả năng tải.
- Trục trung gian dài, gối đỡ ở giữa hộp, khó bôi trơn ổ giữa và trục dễ võng nên phải tăng đường kính trục.
- Khó bố trí khi cần trục ra vuông góc; muốn đổi hướng phải thêm cặp côn hoặc chuyển sang hộp trục vít.
Muốn so sánh với hai kiểu còn lại, xem hộp giảm tốc 2 cấp khai triển và hộp giảm tốc 2 cấp phân đôi.
3) Đồ án hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục: chọn motor và phân phối tỉ số
a) Chọn động cơ
Một đề tham khảo: công suất trên trục công tác Nt = 1,92 kW, tải thay đổi theo chu kỳ, bộ truyền ngoài là xích để hở. Hiệu suất chung lấy theo từng khâu: khớp nối đàn hồi 0,99; mỗi cặp ổ lăn che kín 0,995 (4 cặp); mỗi cặp bánh răng 0,97 (2 cặp); bộ xích để hở 0,93. Nhân lại được khoảng 0,85, nên công suất cần trên trục motor khoảng 1,92 / 0,85 ≈ 2,26 kW; tính theo công suất tương đương (tải thay đổi) còn khoảng 1,94 kW.
Tốc độ trục tang khoảng 26,7 vòng/phút. Chọn sơ bộ tỉ số hộp 16, tỉ số xích 3, tỉ số chung 48, tốc độ motor sơ bộ 26,7 × 48 ≈ 1.282 vòng/phút, nên chọn motor 4 cực (tốc độ đồng bộ 1.500 vòng/phút), công suất 2,2 kW, tốc độ thực khoảng 1.420–1.430 vòng/phút, cốt motor 28 mm.

b) Phân phối tỉ số truyền cho hai cấp
Tỉ số chung thực tế uc = 1.425 / 26,7 ≈ 54. Giữ xích u = 3 thì hộp gánh 18. Với hộp đồng trục, để tận dụng cấp nhanh người ta chọn u1 = u2 = √18 ≈ 4,24. Cuối cùng: uc = 54, u1 = u2 = 4,24, uxích = 3.

c) Tính sơ bộ đường kính trục
- Trục vào: lấy theo cốt motor, đoạn lắp khớp nối 28 mm, ngõng lắp ổ 30 mm, đoạn lắp bánh răng 35 mm. Chân răng bánh nhỏ khoảng 49 mm nên làm trục liền bánh răng.
- Trục trung gian: theo kinh nghiệm d ≈ (0,3–0,35) × aw với aw = 145 mm, chọn chỗ lắp bánh răng 45 mm, ngõng lắp ổ 40 mm.
- Trục ra: chỗ lắp bánh răng 45 mm, ngõng ổ 40 mm, đoạn lắp đĩa xích 35 mm, then bằng 14 × 9.
- Chiều dài may-ơ lấy khoảng 1,2–1,5 lần đường kính trục; khe hở giữa chi tiết quay và thành hộp khoảng 10 mm.

d) Hướng dẫn vẽ và lắp ráp
Thứ tự vẽ: vẽ đường tâm chung của trục I và III, vẽ trục II song song cách đúng aw; vẽ bánh răng theo đường kính vòng chia, rồi tới ổ lăn, nắp ổ, vỏ hộp và bích ghép. Lắp ráp theo thứ tự: lắp bánh răng, then, ổ lên từng trục ngoài bàn; đặt trục II vào thân, sau đó trục I và III; kiểm tra vết ăn khớp; bôi keo mặt ghép, đóng nắp, lắp chốt định vị rồi siết bu lông bích.

4) Motor kéo hộp đồng trục: điện áp, dòng điện, biến tần
Hộp đồng trục cỡ nhỏ và vừa thường đi với motor điện 3 pha 380V 4 cực. Dòng định mức ước nhanh khoảng 2 A/kW: 0,75 kW khoảng 2 A; 1,5 kW khoảng 3,5 A; 2,2 kW khoảng 5 A; 4 kW khoảng 8,5 A; 7,5 kW khoảng 15 A. Bản 1 pha 220V (tối đa 7,5 kW) dòng gần gấp ba: 0,75 kW khoảng 5 A, 2,2 kW khoảng 14–15 A. Cần chỉnh tốc thì dùng biến tần có dòng ra lớn hơn hoặc bằng dòng tem motor; nguồn chỉ có 1 pha mà motor 3 pha 220/380V cỡ dưới 2,2 kW thì dùng biến tần vào 1 pha 220V ra 3 pha 220V, đấu motor kiểu tam giác.
5) Ứng dụng hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục
- Băng tải con lăn, băng tải PVC đóng gói thực phẩm, băng tải bánh kẹo cần motor giảm tốc đồng trục mặt bích nhỏ gọn.
- Xích tải, băng tải gạch, băng tải cát đá dùng hộp đồng trục chân đế nối xích.
- Máy khuấy bồn hóa chất, bồn sơn, bể xử lý nước thải lắp hộp đồng trục mặt bích đặt đứng.
- Máy trộn thức ăn chăn nuôi, máy trộn phân bón, máy ép viên.
- Cửa cổng trượt tải nặng, máy kéo, máy cuốn ống, máy cán tôn cỡ nhỏ.
- Đồ án chi tiết máy: thiết kế hệ dẫn động xích tải, băng tải dùng hộp 2 cấp đồng trục.
6) So sánh hộp đồng trục với các loại hộp giảm tốc khác
- So với hộp 1 cấp: tỉ số 1 cấp chỉ khoảng 3–6, hộp 2 cấp đồng trục cho 8–40, đáp ứng các máy chạy chậm.
- So với hộp khai triển: hộp đồng trục ngắn hơn, lắp thẳng hàng; hộp khai triển dễ chế tạo hơn và dùng hết khả năng tải hai cấp.
- So với hộp hành tinh: hộp hành tinh gọn hơn nữa ở cùng tỉ số và momen, nhưng sửa chữa khó, giá cao; hộp đồng trục dễ thay bạc đạn, thay phốt.
- So với hộp trục vít: hộp trục vít cho tỉ số lớn trong một cấp và có thể tự hãm, nhưng hiệu suất thấp hơn rõ (khoảng 50–90% tùy tỉ số); hộp đồng trục bánh răng trụ hao điện ít hơn khi chạy nhiều giờ.
7) Câu hỏi thường gặp về hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục
a) Người sắp mua hộp giảm tốc đồng trục cần hỏi gì, xác minh gì
- Cần hỏi người bán những thông số nào? Tỉ số truyền (hoặc tốc độ trục ra ở motor 4 cực), momen cho phép ở trục ra, kiểu lắp chân đế B3 hay mặt bích B5, đường kính cốt ra và kích thước then, cốt vào hoặc mặt bích nối motor theo cỡ vỏ (71, 80, 90, 100…). Mua kèm motor thì hỏi thêm công suất, điện áp 1 pha hay 3 pha, dòng định mức.
- Trên tem motor giảm tốc đồng trục phải đọc những gì? Công suất kW, điện áp (220/380V hoặc 380/660V), dòng A, tốc độ motor và tốc độ trục ra (hoặc tỉ số i), cấp bảo vệ IP, cấp cách điện. Tốc độ trục ra ghi trên tem nhân với tỉ số i phải ra gần đúng tốc độ motor 4 cực khoảng 1.400–1.450 vòng/phút; không khớp thì tem bị dán nhầm hoặc hộp đã thay ruột.
- Làm sao nhận ra hộp không đúng như quảng cáo? Đánh dấu cốt ra, quay cốt vào (hoặc quạt motor) đếm số vòng để kiểm tỉ số thật; đo đường kính cốt ra bằng thước kẹp; cân hộp so với khối lượng catalogue. Hộp quảng cáo "chịu tải nặng" mà cốt ra nhỏ hơn hộp cùng cỡ của hãng khác vài ly thì nên hỏi lại momen cho phép.
- Chọn size theo công suất hay theo momen? Theo momen. Cùng motor 2,2 kW, tỉ số 10 thì momen ra khoảng 140 N.m, tỉ số 50 thì lên khoảng 670 N.m, hai size hộp khác hẳn nhau. Tính T = 9.550 × P / n rồi nhân hệ số làm việc 1,25–1,5 với tải băng tải, xích tải.
- Giá hộp giảm tốc đồng trục khoảng bao nhiêu? Giá trung bình thị trường Việt Nam của motor giảm tốc đồng trục cỡ nhỏ 0,37–1,5 kW hàng phổ thông thường vài triệu đồng, cỡ 2,2–7,5 kW từ khoảng chục triệu trở lên tùy hãng và tỉ số; hàng châu Âu, Nhật cao hơn nhiều. Hộp cũ tháo máy rẻ hơn nhưng cần kiểm tra răng, ổ và phốt.
b) Người đã mua: lắp cho đúng, dùng cho bền
- Lắp đặt cần lưu ý gì? Bệ phẳng, bu lông chân siết chéo đều. Vì trục vào và trục ra thẳng hàng nên dễ căn, nhưng vẫn phải kiểm tra khớp nối hai đầu bằng thước thẳng hoặc đồng hồ so. Nhông xích lắp sát vai trục ra, không để treo xa đầu cốt vì lực căng xích sẽ bẻ cong cốt và phá ổ.
- Châm dầu, đặt tư thế lắp thế nào? Hộp xuất xưởng có thể đã có dầu hoặc khô dầu, phải kiểm tra trước khi chạy. Đặt đúng tư thế lắp như đặt hàng (nằm ngang, đứng trục xuống, đứng trục lên), nút thông hơi phải ở trên cùng. Lắp sai tư thế là nút thông hơi nằm dưới, dầu xì ra liên tục và ổ trên cùng thiếu dầu.
- Đấu điện motor và chạy thử ra sao? Motor 3 pha 220/380V đấu sao khi dùng điện 380V, đấu tam giác khi chạy biến tần ra 3 pha 220V. Nhấp thử kiểm tra chiều quay, sai chiều đảo hai dây pha. Chạy không tải 15–30 phút, đo dòng ba pha cân nhau, sờ vỏ hộp ấm đều; sau đó mới cho tải.
- Làm sao chạy bền, tiết kiệm điện? Chọn tỉ số để motor chạy khoảng 70–90% dòng định mức. Dùng biến tần với thời gian tăng tốc 2–5 giây cho băng tải có tải, đỡ sốc răng. Giữ quạt motor và vỏ hộp sạch bụi để tản nhiệt; nhiệt độ vỏ hộp ổn định dưới khoảng 70–80°C là đạt.
- Khi nào thay dầu? Sau 300–500 giờ chạy rà đầu tiên, sau đó khoảng 4.000–5.000 giờ hoặc khi dầu đen, có mạt sắt. Dầu bánh răng công nghiệp ISO VG 220 cho tải thường, VG 320 cho tải nặng hoặc nơi nóng; hộp nhỏ bôi trơn trọn đời bằng dầu tổng hợp thì theo khuyến cáo trên tem.
c) Các lỗi người dùng thường mắc và cách chỉnh sửa
- Hộp nóng nhanh, ổ giữa kêu sau vài tháng: nguyên nhân là gì? Ổ đỡ trục trung gian nằm giữa hộp thường thiếu dầu khi mức dầu thấp hoặc tư thế lắp sai. Kiểm tra mức dầu theo đúng tư thế lắp, châm bổ sung, thay ổ nếu đã kêu rè. Hộp đặt đứng thì cần mức dầu cao hơn hoặc ổ trên dùng mỡ.
- Xì dầu phốt cốt ra: sửa từng bước thế nào? Bước 1: thông nút thông hơi. Bước 2: kiểm tra mức dầu có bị châm quá đầy. Bước 3: tháo phốt, xem cốt có rãnh mòn không; mòn thì lắp phốt mới lệch vào 1–2 mm hoặc dùng ống bọc cốt. Bước 4: lắp phốt đúng chiều môi phốt hướng vào trong.
- Motor nhảy rơ le nhiệt khi kéo băng tải: lỗi do hộp hay do motor? Tháo xích hoặc khớp nối, chạy motor không tải đo dòng. Dòng ổn thì lỗi phía tải: tải nặng hơn thiết kế, băng bị kẹt, tỉ số chọn thấp. Dòng không tải đã cao hoặc lệch pha thì kiểm tra điện áp, contactor, cuộn dây. Cài rơ le nhiệt khoảng 1,05–1,1 lần dòng tem.
- Đứt then, toét rãnh then cốt ra: làm gì? Thường do tải va đập, khởi động có tải nặng hoặc then lắp lỏng. Sửa: gia công lại rãnh hoặc chuyển sang rãnh then mới lệch 90 độ, dùng then đúng kích thước và vật liệu, dùng biến tần hoặc khởi động mềm để giảm sốc.
- Motor 3 pha chạy biến tần 1 pha bị yếu: lỗi ở đâu? Thường do vẫn để đấu sao (cho 380V) trong khi biến tần chỉ ra 3 pha 220V. Đổi sang đấu tam giác, cài thông số motor trên biến tần (điện áp 220V, dòng theo tem ở cấu hình tam giác), motor sẽ đủ lực.
d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: nên tìm hiểu gì trước
- Những khái niệm cần nắm trước khi học hộp đồng trục? Công suất, tốc độ, momen xoắn và công thức T = 9.550 × P / n; tỉ số truyền; hiệu suất từng khâu; khoảng cách trục aw, mô đun, số răng và góc nghiêng răng. Hiểu vì sao aw1 = aw2 là bắt buộc thì hiểu luôn ưu nhược điểm của kiểu hộp này.
- Nên học sản phẩm nào trước? Học motor 3 pha rotor lồng sóc (tốc độ đồng bộ 1.500 vòng/phút với 4 cực, hệ số trượt, đọc tem), sau đó hộp 1 cấp, hộp 2 cấp khai triển, rồi mới tới đồng trục, phân đôi, côn – trụ. Đọc thêm các bài trong mục kỹ thuật hộp giảm tốc để nối lý thuyết đồ án với sản phẩm thực tế.
- Thứ tự làm đồ án hợp lý ra sao? Chọn motor, phân phối tỉ số, tính bộ truyền ngoài, tính cấp chậm trước (vì cấp chậm quyết định aw chung), dùng aw đó tính lại cấp nhanh, rồi tính trục, then, ổ lăn, khớp nối, vỏ hộp, chi tiết phụ và dung sai lắp ghép.
- Tự kiểm chứng ở xưởng bằng cách nào? Đọc tem một motor giảm tốc đồng trục, đo dòng bằng ampe kìm, đo tốc độ cốt ra bằng máy đo tốc độ, tính tỉ số thật. Từ dòng và điện áp ước công suất, tính momen trục ra và so với momen cho phép trên catalogue để thấy hộp đang chạy ở bao nhiêu phần trăm tải.
Nội Dung Có Thể Bạn Quan Tâm:
- Động Cơ Hộp Giảm Tốc 2 Cấp: Ứng Dụng, Thông Số Kỹ Thuật
- Hộp Giảm Tốc 2 Cấp Phân Đôi Cấp Nhanh: Cấu Tạo, Nguyên Lý Hoạt Động, Bản Vẽ Thiết Kế
- Phương pháp tháp lắp hộp giảm tốc, bảo trì, sửa chữa
- Motor giảm tốc đảo chiều quay khi đấu điện
- Ưu nhược điểm motor giảm tốc cũ, giá cả, cách chọn
- Các loại hộp giảm tốc nhiều người dùng nhất Châu Âu, Á
- Các motor giảm tốc rẻ nhất, bền nhất tại Việt Nam
- Cấu tạo hộp giảm tốc, thiết kế và tính lực truyền động bánh răng






