Khái Niệm, Mục Đích Và Trình Tự Tháo Lắp Hộp Giảm Tốc
Tháo lắp hộp giảm tốc là quá trình tách hộp khỏi máy, tháo rời trục – bánh răng – ổ lăn – phốt để kiểm tra, thay thế, rồi lắp lại đúng vị trí, đúng khe hở và đúng lực siết. Trình tự chuẩn: ngắt điện và khóa an toàn, xả dầu, tháo khớp nối và motor, đánh dấu, tách nắp, tháo cụm trục, kiểm tra – thay chi tiết, sau đó lắp ngược lại, chỉnh khe hở ổ và vết ăn khớp, châm dầu và chạy thử. Làm đúng thứ tự thì hộp chạy êm như cũ; làm ẩu thì vài tuần là xì dầu, nóng ổ, kêu răng.
Trả lời nhanh: trình tự tháo hộp giảm tốc gồm 6 bước – ngắt điện, xả dầu, tháo khỏi máy, tách nắp, rút trục – bánh răng, tháo ổ bi; lắp lại theo thứ tự ngược, ổ bi gia nhiệt 80–100°C rồi mới ép vào trục.
- Đánh dấu vị trí nắp, trục, bánh răng trước khi tháo.
- Không gõ búa trực tiếp vào ổ bi, phớt.
- Thay phớt mới mỗi lần tháo; xem cỡ phớt ở bài vòng chắn dầu hộp giảm tốc.
- Châm dầu đúng mức thăm dầu, chạy không tải 30 phút, kiểm tra nhiệt, tiếng ồn.
Nội dung
1) Hộp giảm tốc và mục đích tháo lắp
a) Hộp giảm tốc là gì
Hộp giảm tốc là bộ truyền bánh răng (hoặc trục vít, hành tinh, cyclo) nằm giữa motor và máy, hạ tốc độ quay và tăng momen. Motor 4 cực khoảng 1.450 vòng/phút qua hộp tỉ số 30 còn khoảng 48 vòng/phút, momen tăng gần 30 lần trừ hao hiệu suất. Chế tạo motor chậm, momen lớn thì đắt và cồng kềnh; dùng motor tiêu chuẩn kèm hộp số rẻ và gọn hơn nhiều.

b) Khi nào cần tháo hộp giảm tốc
- Hộp kêu rè, kêu gằn, rung hoặc nóng bất thường không hết sau khi đã kiểm tra dầu.
- Xì dầu ở phốt, mặt ghép mà thay phốt bên ngoài không được.
- Trục ra rơ lớn, đảo chiều có tiếng "cộc", mạt kim loại nhiều trong dầu.
- Đại tu định kỳ, thay ổ lăn theo giờ chạy, đổi kiểu lắp (đổi đầu trục ra).
- Đồ án, thực hành môn học: tháo lắp để hiểu kết cấu và đo kiểm.

Trước khi tháo, nắm rõ thuật ngữ: trục vào (trục nhanh, trục nhỏ nối motor), trục ra (trục chậm, trục lớn), trục trung gian, tỉ số truyền, khe hở cạnh răng, khe hở ổ, vết tiếp xúc. Biết hộp thuộc loại nào (bánh răng trụ, côn – trụ, trục vít, hành tinh) để chuẩn bị dụng cụ cho đúng.
c) Bảng hư hỏng thường gặp cần tháo hộp để khắc phục
| Tình trạng | Nguyên nhân | Cách khắc phục |
| Nhiệt độ cao | Quá tải | Giảm tải hoặc giảm tốc độ, đo dòng motor so với tem |
| Nhiệt độ cao | Thiết bị làm mát dầu kém | Kiểm tra lưu lượng nước làm mát, vệ sinh két, loại bỏ cặn |
| Nhiệt độ cao | Mức dầu thấp hoặc dầu xuống cấp | Bổ sung hoặc thay dầu đúng loại |
| Nhiệt độ cao | Tắc nút, ống thông hơi | Vệ sinh nút thông hơi |
| Nhiệt độ cao | Đường dầu cưỡng bức (nếu có) | Kiểm tra bơm dầu, lọc hút, lỗ tiết lưu và van chỉnh lưu lượng |
| Nhiệt độ cao | Khớp nối lệch tâm, ổ bi hỏng | Căn lại đồng tâm; đo nhiệt độ ổ, nghe tiếng, kiểm tra khe hở hướng kính ổ |
| Trục rung động | Khớp nối | Kiểm tra đồng tâm trục, độ đàn hồi khớp nối mềm, đúng loại khớp |
| Trục rung động | Mất cân bằng động | Cân bằng động lại puly, khớp nối, bánh đà |
| Gối đỡ rung | Quá tải, quá tốc | Giảm tải hoặc giảm tốc; kiểm tra nhiệt độ, tiếng và khe hở ổ |
| Gối đỡ rung | Bôi trơn kém | Kiểm tra dầu, vệ sinh đường dầu |
| Rò rỉ dầu | Mức dầu cao | Rút bớt dầu về đúng vạch |
| Rò rỉ dầu | Tắc ống thông hơi, đường xả hở | Vệ sinh thông hơi, kiểm tra nút xả và long đền |
| Rò rỉ dầu | Cấp quá nhiều dầu tới ổ (bôi trơn cưỡng bức) | Chỉnh lại lưu lượng dầu cấp |
| Tiếng ồn lạ | Mất đồng tâm trục | Căn lại đồng tâm |
| Tiếng ồn lạ | Ăn khớp và khe hở cạnh răng sai | Kiểm tra vết tiếp xúc, chỉnh khe hở |
| Tiếng ồn lạ | Bẩn, rỉ sét, nền móng yếu, dầu sai loại | Vệ sinh, thay chi tiết hỏng, gia cố nền, thay dầu đúng loại |
- Luôn đo dòng motor và nhiệt độ vỏ trước khi tháo để có số liệu so sánh sau sửa chữa.
- Rung, ồn do nền móng hoặc khớp nối thì xử lý bên ngoài, chưa cần mở hộp.
- Mạt đồng trong dầu hộp trục vít, mạt sắt to trong hộp bánh răng là dấu hiệu nên mở hộp sớm.
2) Trình tự tháo hộp giảm tốc
a) Chuẩn bị và an toàn điện
- Ngắt aptomat cấp cho motor, treo biển, khóa tủ điện. Motor chạy biến tần thì tắt nguồn và chờ khoảng 5–10 phút cho tụ DC trong biến tần xả hết, đo lại điện áp bằng đồng hồ trước khi tháo dây.
- Đánh dấu thứ tự dây U, V, W và kiểu đấu sao – tam giác trong hộp cực, chụp ảnh lại.
- Chuẩn bị cảo 2–3 chấu, búa nhựa, đột đồng, cờ lê lực, thước lá, đồng hồ so, khay hứng dầu, giẻ sạch, dung môi rửa, bút sơn đánh dấu.
b) Tháo hộp khỏi máy
- Xả dầu khi dầu còn ấm để cặn chảy ra theo; giữ một ít dầu cũ để xem màu và mạt.
- Tháo đai, xích, khớp nối. Puly, khớp nối, nhông lắp chặt thì dùng cảo, không đập búa sắt vào đầu trục.
- Tháo motor khỏi mặt bích hoặc bệ; đánh dấu vị trí chân đế và miếng chêm để lắp lại đúng độ cao.
c) Tháo rời hộp
- Đánh dấu nắp – thân, nắp ổ – thân, vị trí và chiều quay từng bánh răng, mặt nào của đệm điều chỉnh hướng vào trong.
- Tháo nắp ổ, đếm và cất riêng từng bộ đệm điều chỉnh theo từng ổ.
- Tháo bu lông bích, rút chốt định vị, tách nắp bằng vít đẩy ở bích; không nêm tua vít, đục vào mặt ghép vì sẽ làm xước, xì dầu về sau.
- Nhấc từng cụm trục ra theo thứ tự ngược với lúc lắp, đặt lên giá gỗ sạch.
- Tháo ổ lăn bằng cảo tì lên vòng trong (ổ trên trục) hoặc vòng ngoài (ổ trong lỗ vỏ). Ổ đã tháo bằng lực qua bi thì coi như phải thay.

d) Kiểm tra chi tiết sau khi tháo
- Răng: vết rỗ, mẻ, mòn nhọn đỉnh, vết tiếp xúc lệch về một mép răng.
- Ổ lăn: quay tay nghe lạo xạo, rơ hướng kính, vết rỗ trên rãnh lăn.
- Trục: đo độ đảo bằng đồng hồ so, xem rãnh mòn chỗ môi phốt, rãnh then có toét không.
- Vỏ: lỗ ổ có bị mòn, rỗ, nứt chân đế; mặt ghép có cong vênh.
- Video tháo hộp giảm tốc cyclo rời từng bộ phận: trục vào, đĩa cycloid, chốt, ổ bi
3) Trình tự lắp hộp giảm tốc
a) Lắp ổ lăn
Ổ lăn lắp lên trục phải truyền lực đều vào vòng trong, lắp vào lỗ vỏ thì truyền lực vào vòng ngoài; không để lực đi qua bi hay con lăn. Cách sạch và nhẹ nhất là gia nhiệt ổ khoảng 80–110°C bằng máy gia nhiệt cảm ứng hoặc bể dầu sạch (không quá khoảng 120°C), ổ giãn ra và tự trượt vào cổ trục. Bôi một lớp dầu mỏng lên cổ trục và lỗ vỏ trước khi lắp.
b) Lắp bánh răng, bánh đai, khớp nối lên trục
Mối ghép then truyền momen từ trục sang bánh răng; then phải vừa khít hai bên hông, rà sửa then theo rãnh chứ không đóng then lỏng rồi chêm. Bánh răng, puly, khớp nối lắp chặt thì ép bằng máy ép hoặc gia nhiệt may-ơ; lắp xong phải nằm đúng vị trí dọc trục. May-ơ dài so với đường kính trục thì cần vai trục, bạc chặn hoặc vòng hãm để khống chế dịch chuyển dọc trục.
c) Điều chỉnh khe hở ổ và ăn khớp bánh răng
- Ổ bi đũa côn và ổ bi đỡ chặn cần chỉnh khe hở dọc bằng đệm điều chỉnh dưới nắp ổ; khe hở thường chỉ vài phần trăm tới khoảng 0,1–0,15 mm tùy cỡ ổ, đo bằng đồng hồ so khi đẩy kéo trục.
- Khe hở cạnh răng kiểm tra bằng dây chì kẹp qua vùng ăn khớp rồi đo độ dày dây chì, hoặc đồng hồ so đặt lên răng.
- Vết tiếp xúc kiểm tra bằng bột màu (xanh phổ) bôi lên răng bánh nhỏ, quay vài vòng: vết đẹp nằm giữa răng, chiếm phần lớn chiều rộng răng. Vết lệch mép là trục lệch song song hoặc lắp sai đệm.
- Cặp bánh răng côn phải chỉnh cả vị trí dọc trục của hai bánh để đỉnh côn trùng nhau.
d) Đóng nắp, châm dầu, chạy thử
- Lau sạch mặt ghép, bôi keo làm kín mỏng đều, đóng chốt định vị trước, siết bu lông bích từ giữa ra hai đầu theo thứ tự chéo, đủ lực theo cỡ bu lông.
- Lắp phốt mới đúng chiều (môi phốt hướng vào phía dầu), bôi mỡ lên môi phốt, dùng ống đóng phốt.
- Lắp nút thông hơi ở vị trí cao nhất theo tư thế lắp, châm dầu đúng loại tới vạch.
- Quay tay kiểm tra trơn đều, sau đó chạy không tải 30 phút, sờ nhiệt từng nắp ổ, nghe tiếng; đạt mới cho tải.

4) Phần điện khi tháo lắp: motor, dòng điện, biến tần
Khi tháo motor khỏi hộp, tranh thủ đo điện trở ba cuộn dây (phải gần bằng nhau) và đo cách điện cuộn dây với vỏ bằng mê-gôm mét (motor tốt thường trên vài MΩ, dưới khoảng 1 MΩ là ẩm hoặc lão hóa cách điện). Lắp lại đấu đúng sơ đồ đã đánh dấu: motor tem 220/380V vào lưới 380V đấu sao, motor 380/660V đấu tam giác.
Sau đại tu, đo dòng motor bằng ampe kìm: motor 3 pha 380V 4 cực có dòng định mức khoảng 2 A/kW (2,2 kW khoảng 5 A, 4 kW khoảng 8,5 A, 7,5 kW khoảng 15 A); dòng không tải thường khoảng 30–45% dòng định mức. Dòng không tải cao hơn hẳn trước khi sửa là còn kẹt, ổ chỉnh quá căng hoặc dầu quá đầy. Motor chạy biến tần thì kiểm tra lại thông số motor và thời gian tăng – giảm tốc sau khi lắp. Thông số các dòng motor điện 3 pha phổ biến giúp đối chiếu dòng điện theo công suất.
5) Ứng dụng: tháo lắp theo từng loại hộp
- Hộp bánh răng trụ 2 cấp (khai triển, đồng trục, ZQ): tháo theo trục vào – trục trung gian – trục ra; chú ý đệm ổ côn và chiều nghiêng răng.
- Hộp côn – trụ: chỉnh cặp côn trước, cặp trụ sau; giữ nguyên bộ đệm cặp côn nếu không thay bánh răng.
- Hộp trục vít bánh vít (NMRV, WP): chỉnh khe hở dọc trục vít bằng đệm, kiểm tra vết tiếp xúc nằm giữa răng bánh vít về phía ra khớp.
- Hộp hành tinh: đánh dấu vị trí từng bánh hành tinh, không lẫn kim lăn giữa các bánh.
- Motor giảm tốc liền khối: tháo motor khỏi hộp cẩn thận vì bánh răng đầu trục motor ăn trực tiếp vào hộp; không cố xoay lệch khi rút.
- Hộp băng tải, máy trộn, cầu trục, máy cán: lập phiếu đại tu ghi mã ổ, mã phốt, khe hở đo được để lần sau làm nhanh.
- Video cấu tạo hộp giảm tốc RF kiểu SEW: thứ tự bánh răng, trục, ổ bi, phớt khi lắp lại
6) Ưu điểm và nhược điểm khi tự tháo lắp
a) Ưu điểm
- Chủ động thời gian sửa, thay đúng phụ tùng cần thay, tiết kiệm chi phí.
- Hiểu rõ kết cấu hộp, phát hiện sớm nguyên nhân gốc (lệch tâm, quá tải, dầu sai).
b) Nhược điểm
- Thiếu dụng cụ (cảo, máy gia nhiệt, đồng hồ so) thì dễ làm hỏng ổ, xước trục, sai khe hở.
- Hộp lớn, cặp côn, hộp hành tinh đòi hỏi kinh nghiệm chỉnh; lắp sai một bộ đệm là hộp nóng và kêu ngay.
7) Câu hỏi thường gặp về tháo lắp hộp giảm tốc
a) Người sắp tháo lắp hoặc mua phụ tùng cần hỏi gì, xác minh gì
- Cần ghi lại thông tin gì trước khi tháo để mua phụ tùng? Model, size, tỉ số trên tem hộp; mã ổ lăn in trên vòng ổ (ví dụ 6308, 30210…); kích thước phốt (đường kính trong × ngoài × dày, ví dụ 45 × 62 × 8); loại dầu và lượng dầu. Chụp ảnh từng bước tháo để lắp lại.
- Hỏi người bán phụ tùng những gì? Ổ lăn hãng nào, cấp khe hở (C0 hay C3), phốt cao su NBR hay FKM (chịu nhiệt cao hơn), bánh răng thay thế có đúng mô đun, số răng, góc nghiêng và chiều nghiêng răng không. Bánh răng thay lẻ phải khớp với bánh còn lại cả về độ cứng.
- Làm sao nhận ra ổ lăn hàng không đúng chất lượng? Chữ in mờ, nhòe, sai font; hộp giấy kém; quay tay thấy lợn cợn, rơ; giá rẻ bất thường so với mặt bằng. Ổ dùng cho hộp chạy liên tục nên mua nguồn rõ ràng, có thể đối chiếu mã trên trang tra cứu của hãng.
- Chi phí đại tu hộp giảm tốc khoảng bao nhiêu? Giá trung bình thị trường Việt Nam phụ thuộc cỡ hộp và phụ tùng thay: đại tu nhỏ (thay ổ, phốt, dầu) cho hộp cỡ vừa thường vài triệu đồng; thay bánh răng hoặc bộ trục vít – bánh vít thì cao hơn nhiều, có khi gần bằng nửa giá hộp mới. Hộp cũ đã mòn vỏ lỗ ổ thì tính thêm chi phí doa và đóng bạc.
- Khi nào nên thay hộp mới thay vì sửa? Khi vỏ nứt, lỗ ổ mòn quá, bánh răng mòn cả bộ, chi phí phụ tùng cộng công vượt khoảng 50–60% giá hộp mới cùng size, hoặc hộp cũ đã không còn đủ momen cho tải mới.
b) Người đã lắp xong: chạy thử và dùng cho bền
- Chạy thử sau đại tu theo trình tự nào? Quay tay cả vòng trục ra, sau đó nhấp điện kiểm tra chiều quay, chạy không tải 30 phút: nghe tiếng, sờ nhiệt từng nắp ổ, đo dòng ba pha. Ổn định rồi mới cho tải 50%, sau vài giờ lên tải đủ.
- Nhiệt độ ổ bao nhiêu là chấp nhận? Ổ lăn chạy ổn định thường để nắp ổ ấm tới nóng vừa, khoảng dưới 70–80°C. Một ổ nóng hơn hẳn các ổ khác là ổ đó chỉnh quá căng, lắp lệch hoặc thiếu dầu.
- Bao lâu thì thay dầu sau khi lắp lại? Thay dầu lần đầu sau khoảng 200–500 giờ để xả mạt rà khớp của ổ và răng mới; sau đó theo chu kỳ bình thường của loại dầu đang dùng.
- Vận hành thế nào để lâu phải tháo lại? Tránh quá tải kéo dài, khởi động bằng biến tần hoặc khởi động mềm cho tải quán tính lớn, giữ dầu sạch đúng mức, kiểm tra đồng tâm khớp nối mỗi lần tháo motor. Ghi sổ giờ chạy, dòng điện, nhiệt độ để thấy xu hướng hỏng sớm.
- Có cần kiểm tra lại bu lông sau vài ngày chạy? Nên. Sau khoảng 1–2 tuần, siết kiểm tra bu lông chân, bu lông bích và nắp ổ; keo mặt ghép và đệm ổn định lại có thể làm bu lông non lực.
c) Các lỗi thường mắc khi tháo lắp và cách chỉnh sửa
- Đập búa vào ổ lăn hoặc đầu trục: hậu quả và cách làm đúng? Bi in vết lên rãnh lăn, ổ chạy kêu ngay hoặc sau vài tuần; đầu trục bị loe, khó lắp khớp nối. Cách đúng: dùng cảo để tháo, máy gia nhiệt hoặc ống đóng tì đúng vòng để lắp. Ổ đã bị đập thì thay mới.
- Lắp lẫn đệm điều chỉnh giữa các ổ: nhận biết và sửa thế nào? Triệu chứng là một ổ nóng nhanh, trục khó quay tay hoặc rơ dọc nhiều. Tháo nắp ổ, đo lại khe hở dọc bằng đồng hồ so, thêm bớt đệm cho đúng. Lần sau cột đệm theo từng ổ và ghi nhãn ngay khi tháo.
- Bánh răng nghiêng lắp ngược chiều: chuyện gì xảy ra? Lực dọc trục đổi hướng, đẩy vào ổ không được thiết kế để chịu, ổ nóng và hỏng sớm; với hộp phân đôi, hai cặp không còn triệt tiêu lực. Tháo ra lắp lại theo dấu đã đánh hoặc theo bản vẽ.
- Xì dầu mặt ghép sau khi lắp: do đâu, sửa thế nào? Mặt ghép còn keo cũ, xước do nêm tua vít, siết bu lông không đều. Tháo nắp, làm sạch, rà phẳng vết xước bằng đá dầu, bôi keo mới, siết chéo theo thứ tự từ giữa ra.
- Motor chạy ngược chiều hoặc yếu sau khi đấu lại: kiểm tra gì? Ngược chiều thì đảo hai pha. Yếu, nóng nhanh thì kiểm tra kiểu đấu sao – tam giác có đúng tem không, kiểm tra cầu nối trong hộp cực có lỏng không, đo dòng ba pha có cân không.
d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: nên tìm hiểu gì trước
- Trước buổi thực hành tháo lắp cần nắm gì? Đọc bản vẽ lắp hộp giảm tốc (mặt cắt, danh mục chi tiết), hiểu các loại mối ghép (then, ren, ép, chốt định vị), các loại ổ lăn và cách chúng chịu lực hướng kính – dọc trục, khái niệm khe hở cạnh răng, vết tiếp xúc, dung sai lắp ghép (H7/k6 cho ổ trên trục…).
- Nên thực hành trên loại hộp nào trước? Hộp 1 cấp bánh răng trụ, rồi hộp 2 cấp khai triển; sau đó mới tới hộp côn – trụ và trục vít vì phải chỉnh khe hở phức tạp hơn. Các bài hộp giảm tốc bánh răng trụ răng thẳng và điều kiện bôi trơn hộp giảm tốc là phần nền nên đọc trước.
- Dụng cụ đo nào cần biết dùng? Thước kẹp, panme đo cổ trục, đồng hồ so đo độ đảo và khe hở, thước lá, ampe kìm, mê-gôm mét, súng đo nhiệt. Biết đọc đúng các dụng cụ này là đủ để tự kiểm chứng phần lớn lỗi lắp ráp.
- Tự kiểm chứng kết quả lắp thế nào? So dòng không tải motor, nhiệt độ từng nắp ổ và độ ồn trước – sau khi đại tu. Kiểm tra vết tiếp xúc bằng bột màu và khe hở cạnh răng bằng dây chì, ghi lại vào phiếu, đối chiếu với giá trị trong tài liệu hộp.
Nội Dung Có Thể Bạn Quan Tâm:
- Hộp Giảm Tốc Băng Tải: Cấu Tạo, Ứng Dụng, Thông Số Kỹ Thuật Và Cách Lựa chọn
- Các loại hộp giảm tốc nhiều người dùng nhất Châu Âu, Á
- Quy Trình Bảo Dưỡng Hộp Số Giảm Tốc, Các Lỗi Thường Gặp, Nguyên Nhân, Cách Khắc Phục
- Phương pháp tháp lắp hộp giảm tốc, bảo trì, sửa chữa
- Motor giảm tốc đảo chiều quay khi đấu điện
- Ưu nhược điểm motor giảm tốc cũ, giá cả, cách chọn
- Các motor giảm tốc rẻ nhất, bền nhất tại Việt Nam
- Cấu tạo hộp giảm tốc, thiết kế và tính lực truyền động bánh răng






