Motor Quay Vịt Là Gì? Cấu Tạo, Phân Loại Và Cách Chọn Motor Quay Vịt

Motor quay vịt là motor giảm tốc cỡ nhỏ (thường 15W–370W, chạy điện 1 pha 220V) dùng để quay xiên hoặc vòng treo trong lò quay gà vịt, lò lu, lò quay heo, giúp thịt chín đều mà không phải đứng trở tay. Chọn motor quay vịt dựa vào 3 thứ: tổng khối lượng thịt treo trong lò, tốc độ quay mong muốn (phổ biến 3–10 vòng/phút) và kiểu lắp chân đế hay mặt bích khớp với khung lò.

Motor quay vịt còn được gọi là motor lò nướng, mô tơ giảm tốc lò quay, động cơ quay gà vịt. Bản chất nó là một động cơ giảm tốc mini gồm motor cảm ứng và đầu hộp số bánh răng, không có gì bí ẩn, nhưng chọn sai tốc độ hoặc sai công suất là thịt cháy một bên, motor nóng ran sau vài mẻ.

1) Motor quay vịt là gì, cấu tạo gồm những gì

Nhiều người gọi cả cái lò lu là "motor quay vịt", thực ra motor chỉ là cục động lực gắn trên nắp lò hoặc bên hông khung. Lò lu bằng inox 201, 304 hay lò đất nung là phần vỏ; motor giảm tốc mới là thứ làm vòng treo quay đều. Cái lò tốt mà motor yếu thì vẫn hỏng mẻ thịt.

a) Phần motor điện

Motor quay vịt phổ biến nhất là motor cảm ứng 1 pha chạy tụ, 4 cực, tốc độ trục motor khoảng 1.300–1.400 vòng/phút ở 50Hz. Vỏ nhôm đúc có cánh tản nhiệt, phía đuôi có quạt gió. Bên trong là stator quấn 2 cuộn (cuộn chạy và cuộn đề), rotor lồng sóc, hai đầu đỡ bằng bạc đạn. Loại 3 pha 380V cũng có nhưng ít gặp ở hộ gia đình, chủ yếu ở bếp công nghiệp.

b) Đầu hộp số giảm tốc

Đầu số gắn phía trước motor, bên trong là các cặp bánh răng thẳng hoặc bánh răng nghiêng, hạ tốc độ từ 1.350 vòng/phút xuống còn 3–30 vòng/phút. Tỷ số truyền in trên tem đầu số, ví dụ 5GU-180K nghĩa là tỷ số 1:180, tốc độ ra khoảng 7,5 vòng/phút. Trục ra có then (cavet), đường kính hay gặp 12, 15, 18, 22 mm tùy size.

c) Tụ điện, dây điện và công tắc đảo chiều

Motor 1 pha chạy tụ luôn đi kèm một tụ (thường gắn trong hộp cực hoặc để rời). Dây ra 3 sợi: 1 dây chung, 2 dây còn lại đảo nhau sẽ đổi chiều quay. Nhiều bộ bán kèm công tắc 3 vị trí (thuận – dừng – nghịch), tiện khi muốn đảo chiều cho mỡ chảy đều hai mặt.

2) Phân loại motor quay vịt

a) Theo điện áp

• Motor quay vịt 1 pha 220V: chiếm phần lớn, cắm thẳng ổ điện nhà, công suất 15W–370W.
• Motor quay vịt 3 pha 380V: dùng ở bếp nhà hàng, cơ sở quay heo số lượng lớn, chạy êm và mát hơn loại 1 pha cùng công suất.
• Motor 12V, 24V DC: dùng cho lò quay di động, cắm bình ắc quy khi đi dã ngoại, công suất nhỏ, chỉ hợp lò 1–3 con.

b) Theo kiểu lắp đặt

• Chân đế trục thẳng: đặt ngang trên khung, nối trục xiên qua khớp nối hoặc nhông xích.
• Mặt bích: bắt thẳng lên nắp lò lu hoặc tấm thép, trục ra cắm vào vòng treo.
• Cốt âm, trục vít bánh vít (WP, NMRV): đầu ra vuông góc, tự hãm tốt, hợp với lò quay ngang nhiều xiên hoặc dàn quay heo nặng.

c) Theo kiểu lò

Lò lu đứng (treo vịt thẳng đứng quanh vòng tròn) cần motor gắn trên nắp, trục quay đứng, tải chủ yếu là lực xoay vòng treo. Lò quay ngang kiểu rotisserie thì trục nằm ngang, thịt treo lệch tâm nên lúc lên lúc xuống, motor chịu tải dao động. Lò quay ngang thường cần công suất lớn hơn một cấp so với lò lu cùng khối lượng thịt.

3) Thông số kỹ thuật motor quay vịt theo công suất

Dưới đây là các công suất motor giảm tốc mini hay dùng cho lò quay. Bấm vào tên để xem kích thước, tỷ số truyền và trục ra của từng loại.

Motor giảm tốc 30w tại đây

Motor giảm tốc 60w tại đây

Motor giảm tốc 90w tại đây

Motor giảm tốc 120w tại đây

Motor giảm tốc 140w tại đây

Motor giảm tốc 180w tại đây

Motor giảm tốc 200w tại đây

Motor giảm tốc 250w tại đây

Motor giảm tốc 370w tại đây

a) Dòng điện, điện áp và tụ theo công suất

Bảng dưới là số liệu tham khảo cho motor giảm tốc mini 1 pha 220V, 50Hz. Số chính xác luôn lấy theo tem máy.

• Dòng đo thực tế khi chạy có tải cao hơn 20–30% so với bảng: kiểm tra lại độ lệch tâm của vòng treo.
• Tụ phồng, chảy nhựa: motor yếu, khó khởi động, nóng nhanh.
• Motor 3 pha 380V cùng công suất có dòng chỉ khoảng 1/3 đến 1/2 so với loại 1 pha 220V.

b) Tốc độ và tỷ số truyền

Tốc độ ra = tốc độ motor ÷ tỷ số truyền. Motor 1.350 vòng/phút lắp đầu số 1:180 cho ra khoảng 7,5 vòng/phút; đầu số 1:250 cho khoảng 5,4 vòng/phút; 1:100 cho khoảng 13,5 vòng/phút. Lò lu quay vịt dùng than thường chạy 4–8 vòng/phút; lò quay heo nguyên con chạy chậm hơn, khoảng 2–5 vòng/phút để da phồng đều.

Momen trên trục ra tính gần đúng: T (Nm) = 9550 × P (kW) ÷ n (vòng/phút) × hiệu suất. Motor 90W chạy 7,5 vòng/phút, hiệu suất đầu số khoảng 0,65, momen lý thuyết khoảng 74 Nm. Đầu số mini có giới hạn momen in trong catalog của từng size, ở tỷ số cao thì giới hạn của đầu số thường thấp hơn con số tính ra, nên lấy giới hạn đầu số làm mốc. Cách tính kỹ hơn có trong bài tính lực kéo của motor giảm tốc.

c) Biến tần và bộ điều tốc cho motor quay vịt

Motor 1 pha chạy tụ không hợp với biến tần thông thường, vì tụ và cuộn đề tính theo đúng 50Hz. Muốn chỉnh được tốc độ quay có 2 hướng:

• Dùng motor điều tốc 1 pha (có bộ điều tốc kèm cảm biến tốc độ), chỉnh vô cấp khoảng 90–1.350 vòng/phút phía motor. Xem thêm bộ điều chỉnh tốc độ motor 220V.
• Dùng motor giảm tốc 3 pha đấu tam giác 220V, chạy biến tần vào 1 pha 220V ra 3 pha 220V loại 0,2–0,4 kW. Cách này chỉnh tần số 20–60Hz rất mượt, hợp với lò quay heo bán hàng.

4) Cách chọn motor quay vịt cho từng loại lò

Không có con số chung cho mọi lò. Thợ làm lò thường hỏi 4 câu: treo bao nhiêu ký thịt, lò đứng hay lò ngang, quay chậm cỡ nào, và lắp kiểu gì. Một số mốc thực tế:

• Lò lu gia đình 2–3 con gà vịt (tổng 5–7 kg): motor 15–25W, tốc độ 5–8 vòng/phút là đủ.
• Lò lu 4–6 con (10–15 kg): 40–60W.
• Lò quay vịt bán hàng 8–10 con (20–30 kg): 90–120W, đầu số size 90 trở lên.
• Lò quay ngang nhiều xiên hoặc quay heo sữa 10–25 kg: 180–250W.
• Quay heo nguyên con 30–60 kg: 370W đầu số lớn, hoặc motor giảm tốc chân đế 0,37–0,75 kW loại công nghiệp.

Treo thịt càng lệch tâm thì motor càng phải gồng. Cùng 20 kg thịt, vòng treo cân đối chỉ cần 60–90W, còn treo dồn một phía có lúc 120W vẫn nóng. Trục ra nối với vòng treo nên có khớp nối mềm hoặc nhông xích, hạn chế gắn cứng để bạc đạn đầu số không bị lực đẩy ngang.

Lò để ngoài trời, gần nước rửa thì chọn motor có cấp bảo vệ IP54 trở lên, che chắn nắp hộp cực. Lò đặt sát lửa than thì motor cần cách xa nguồn nhiệt hoặc có tấm chắn, vì nhiệt độ vỏ motor cộng nhiệt lò dễ vượt ngưỡng cách điện cấp B (130°C) hoặc F (155°C).

5) Ứng dụng của motor quay vịt

Ngoài lò quay vịt than, cùng một dòng motor giảm tốc mini còn được dùng ở nhiều chỗ cần quay chậm, đều:

• Motor lò quay gà vịt bằng than, lò lu quay vịt inox 304, lò quay vịt đất nung kiểu Lạng Sơn.
• Motor quay heo sữa, motor lò quay heo nguyên con, dàn quay thịt xiên ngang ngoài trời.
• Motor quay xiên nướng BBQ, motor quay thịt doner kebab, motor máy nướng bánh mì que.
• Motor quay chậm cho máy rang hạt điều, rang cà phê, rang lạc thủ công.
• Motor đảo trứng máy ấp, motor cho máy đưa võng, máy cấp thức ăn tự động; xem thêm motor tốc độ chậm 220V.
• Motor quay bàn xoay trưng bày, quay mô hình, quay biển quảng cáo.

6) Ưu điểm và nhược điểm của motor quay vịt giảm tốc mini

a) Ưu điểm

• Cắm điện 220V gia đình là chạy, không cần tủ điện, dễ lắp cho lò quay vịt tự chế.
• Tốc độ quay ổn định 3–10 vòng/phút, thịt chín đều, da vịt quay vàng giòn đều màu, ít bị cháy một bên.
• Đầu số bánh răng thép tôi, chạy liên tục nhiều giờ mỗi ngày cho lò quay vịt bán hàng.
• Đảo chiều dễ bằng công tắc 3 vị trí, hợp lò quay heo cần đảo mặt.
• Nhiều kiểu lắp: chân đế, mặt bích, cốt âm, dễ thay thế khi motor lò nướng cũ hỏng.
• Tiêu thụ điện thấp: motor 60W chạy 3 giờ chỉ tốn khoảng 0,18 kWh.

b) Nhược điểm

• Motor 1 pha chạy tụ không chỉnh tốc độ bằng biến tần được, muốn chỉnh phải đổi sang motor điều tốc hoặc motor 3 pha.
• Đầu số bánh răng thẳng tỷ số cao có giới hạn momen thấp, quá tải lâu sẽ mẻ răng cấp cuối.
• Đặt gần lửa than, mỡ và hơi nước bám vào khe tản nhiệt làm motor nóng, giảm tuổi thọ.

7) Cách tự chế lò quay vịt dùng motor giảm tốc

Nhiều người tự làm lò quay vịt từ thùng phuy, lu sành hoặc tấm inox. Phần motor làm theo các bước sau:

• Bước 1, chuẩn bị: motor giảm tốc 1 pha 220V tốc độ ra 5–10 vòng/phút, công suất theo số con (bảng ở mục 3). Một vòng treo hoặc đinh ba bằng inox tròn, các xiên móc vịt đủ dài, khớp nối hoặc bộ nhông xích nhỏ.
• Bước 2, làm giá đỡ: hàn bát đỡ motor lên nắp lò hoặc khung sắt, khoan lỗ bắt bulong chân đế. Trục motor phải đồng tâm với vòng treo, lệch 2–3 mm là vòng treo đảo, motor kêu rè.
• Bước 3, nối trục: gắn đinh ba hoặc vòng treo vào trục ra qua khớp nối, siết vít then. Đi dây điện qua ống cách nhiệt, tránh để dây chạm thành lò nóng.
• Bước 4, chạy thử không tải 10–15 phút, sờ vỏ motor, nghe tiếng đầu số. Sau đó treo thử 1/2 tải, rồi mới treo đầy.

Video thực tế motor giảm tốc mini cỡ nhỏ 30W tới 400W:

Nội dung có thể bạn quan tâm:

• Động Cơ Giảm Tốc Mini Xuất Khẩu Châu Âu, Cấu Tạo, Ứng Dụng, Tốc Độ Ký Hiệu Tem
• Phương pháp tháo lắp hộp giảm tốc, bảo trì, sửa chữa
• Motor giảm tốc đảo chiều quay khi đấu điện
• Ưu nhược điểm motor giảm tốc cũ, giá cả, cách chọn
• Các loại hộp giảm tốc nhiều người dùng nhất Châu Âu, Á
• Các motor giảm tốc rẻ nhất, bền nhất tại Việt Nam

8) Câu hỏi thường gặp về motor quay vịt

a) Người sắp mua motor quay vịt cần hỏi gì, xác minh gì

• Cần hỏi người bán những thông số nào? Hỏi đủ 5 thứ: công suất (W), điện áp (220V 1 pha hay 380V 3 pha), tốc độ ra (vòng/phút) hoặc tỷ số truyền, đường kính trục ra và kiểu lắp (chân đế, mặt bích). Thiếu tốc độ ra là dễ mua nhầm con quay 30 vòng/phút, vịt văng mỡ khắp lò.
• Đọc tem motor quay vịt thế nào cho đúng? Tem motor ghi kiểu 5IK90GU-CF, 90W, 220V, 50Hz, 0,8A, 1300r/min, tụ 7µF. Tem đầu số ghi 5GU-180K, tức tỷ số 1:180. Lấy 1.300 chia 180 ra khoảng 7,2 vòng/phút. Tem motor và tem đầu số phải cùng size (cùng số 5 hoặc cùng số 6), lệch size là không lắp vừa.
• Làm sao nhận ra motor không đúng công suất quảng cáo? Cầm thử: motor 90W size 90 nặng khoảng 3–4 kg cả đầu số, con nào nhẹ hẳn thường lõi thép mỏng, cuộn dây ít. Cắm điện đo dòng không tải bằng ampe kìm, nếu dòng không tải đã sát dòng định mức trên tem thì motor đang bị khai khống hoặc tụ không đúng. Tụ gắn kèm cũng cần đúng µF ghi trên tem.
• Lò 6 con vịt chọn bao nhiêu W là vừa? 6 con vịt khoảng 15 kg thịt, lò lu treo đều thì 60W là đủ dùng; lò quay ngang hoặc treo lệch nên tính lên 90W. Nếu sau này muốn nâng lên 8–10 con thì lấy luôn 90W, chênh lệch giá không nhiều.
• Giá motor quay vịt khoảng bao nhiêu? Theo giá trung bình thị trường Việt Nam, motor giảm tốc mini 1 pha 25–40W khoảng 600.000–1.000.000đ, loại 60–90W khoảng 1.000.000–1.600.000đ, loại 120–200W khoảng 1.500.000–2.500.000đ, loại 370W khoảng 2.500.000–3.500.000đ. Lò lu inox trọn bộ có motor thường từ 4,5 đến 6 triệu, inox 304 cao hơn inox 201 và 430.
• Motor mới và motor cũ tháo máy nên lấy loại nào? Motor cũ rẻ hơn 40–60% nhưng cần kiểm tra bạc đạn có rơ không, đầu số có mẻ răng không (xoay tay trục ra nghe lục cục là có vấn đề), đo cách điện cuộn dây với vỏ trên 1 MΩ. Lò bán hàng chạy mỗi ngày thì motor mới đỡ rủi ro giữa mùa đông khách.

b) Người đã mua: lắp cho đúng, dùng cho tối ưu

• Đấu điện motor quay vịt 1 pha 220V thế nào? Motor có 3 dây (thường đỏ, trắng, đen hoặc nâu, xanh, xám). Dây chung nối một cực nguồn, tụ nối giữa hai dây còn lại, cực nguồn kia nối vào một trong hai dây đó. Muốn đảo chiều thì chuyển cực nguồn sang dây bên kia của tụ. Nên lắp thêm aptomat 6A và dây tiếp địa vào vỏ motor, lò có nước có mỡ, rò điện là nguy hiểm.
• Lần đầu chạy cần kiểm tra gì? Chạy không tải 10–15 phút, nghe tiếng đều, không có tiếng lạch cạch theo vòng quay. Sau đó treo nửa tải, đo dòng bằng ampe kìm, dòng phải thấp hơn dòng định mức trên tem. Sờ vỏ motor sau 30 phút, khoảng 50–60°C là bình thường (hơi nóng tay nhưng giữ được vài giây).
• Đặt motor thế nào để không bị nóng vì lửa than? Motor nên cách miệng lò ít nhất 15–20 cm, có tấm inox chắn nhiệt ở giữa. Trục ra dài thêm bằng trục nối hoặc dùng nhông xích để đẩy motor ra xa. Đừng bọc kín motor bằng giấy bạc vì sẽ chặn gió tản nhiệt.
• Có nên đảo chiều quay trong lúc nướng? Đảo chiều giúp mỡ chảy đều hai mặt, nhưng cần dừng hẳn 2–3 giây rồi mới bật chiều ngược lại. Bật ngược ngay khi đang quay sẽ giật mạnh đầu số, lâu ngày mẻ răng cấp cuối.
• Vệ sinh motor lò quay sau mỗi mẻ ra sao? Rút điện, đợi nguội, lau mỡ bám ở vỏ và trục ra bằng khăn ẩm có chút nước rửa chén, sau đó lau khô. Không xịt nước trực tiếp vào motor hay hộp cực. Khoảng 6 tháng kiểm tra phớt trục ra một lần, phớt chai cứng thì mỡ bò trong đầu số khô dần.
• Motor đang dùng tự nhiên quay yếu, chậm hơn trước là do đâu? Hay gặp nhất là tụ chạy giảm dung lượng sau 1–2 năm làm việc gần nhiệt độ cao. Đo tụ bằng đồng hồ có thang µF, giảm hơn 10% so với số ghi trên vỏ tụ thì thay tụ cùng µF, điện áp tụ 400–450V.

c) Các lỗi người dùng thường mắc và cách chỉnh sửa

• Lỗi chọn tốc độ quá nhanh. Triệu chứng: mỡ văng, thịt ngoài cháy trong sống, vịt treo bị văng lệch. Cách sửa: thay đầu số có tỷ số lớn hơn (ví dụ từ 1:60 lên 1:180) cùng size, giữ nguyên motor, hoặc thêm bộ nhông xích hạ tốc 1:2 đến 1:3.
• Lỗi treo thịt lệch tâm. Triệu chứng: motor quay giật cục, tiếng rè lên xuống theo vòng, dòng điện dao động mạnh. Cách sửa: treo xen kẽ con to con nhỏ đối xứng, cân lại số móc hai bên; với lò quay ngang dùng đối trọng ở phía nhẹ.
• Lỗi gắn cứng trục motor vào vòng treo. Triệu chứng: bạc đạn đầu ra kêu sau vài tháng, phớt chảy mỡ. Cách sửa: thay bằng khớp nối mềm hoặc nhông xích; kiểm tra độ đồng tâm bằng cách xoay tay vòng treo khi chưa gắn motor, vòng phải quay nhẹ, không kẹt điểm nào.
• Lỗi đấu sai tụ hoặc thay tụ sai µF. Triệu chứng: motor ù nhưng không quay, phải lấy tay đẩy mới chạy, hoặc chạy được nhưng nóng ran. Cách sửa: tra số µF trên tem, thay tụ đúng trị số, kiểm tra lại sơ đồ dây theo nhãn trên vỏ.
• Lỗi dùng dây điện nhỏ, ổ cắm lỏng. Triệu chứng: ổ cắm nóng chảy nhựa, motor lúc chạy lúc dừng. Cách sửa: dây đôi tối thiểu 2 × 0,75 mm² cho motor đến 200W, 2 × 1,0 mm² cho 370W, thay ổ cắm loại chịu nhiệt, đi dây xa vùng nóng.
• Lỗi để motor dầm mưa, nước rửa lò. Triệu chứng: nhảy aptomat chống giật, cuộn dây ẩm, đo cách điện dưới 1 MΩ. Cách sửa: sấy motor ở 60–80°C vài giờ, đo lại cách điện, làm mái che cho motor, bịt kín lỗ luồn dây ở hộp cực.

d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: nên tìm hiểu gì trước

• Cần nắm khái niệm nào trước khi học về motor quay vịt? Công suất (W, kW, HP), tốc độ đồng bộ (n = 60f/p, motor 4 cực ở 50Hz là 1.500 vòng/phút), hệ số trượt (motor 1 pha nhỏ trượt khoảng 8–12% nên chỉ chạy 1.300–1.400 vòng/phút), tỷ số truyền và momen xoắn T = 9550 × P/n. Thêm cấp cách điện B, F và cấp bảo vệ IP.
• Nên học loại motor nào trước? Học motor 3 pha rotor lồng sóc trước vì nguyên lý từ trường quay rõ ràng nhất, rồi đến motor 1 pha chạy tụ (hiểu vì sao cần cuộn đề và tụ để tạo từ trường quay), cuối cùng mới đến motor giảm tốc mini. Bài cấu tạo motor điện là điểm bắt đầu hợp lý.
• Thứ tự học hợp lý cho người mới? Cấu tạo motor → cách đọc tem → đấu dây 1 pha và 3 pha → các cách khởi động (xem bài các phương pháp khởi động động cơ điện) → hộp giảm tốc và tỷ số truyền → biến tần và điều tốc. Đi theo thứ tự này thì gặp motor quay vịt, motor máy ấp trứng hay motor băng tải đều hiểu được.
• Tự kiểm chứng motor bằng đồng hồ đo thế nào? Dùng đồng hồ vạn năng đo điện trở 3 dây: cặp có điện trở lớn nhất là hai đầu cuộn chạy và cuộn đề nối tiếp, dây còn lại là dây chung. Dùng ampe kìm đo dòng không tải và có tải để so với tem. Dùng megomet 500V đo cách điện cuộn dây với vỏ, trên 1 MΩ là đạt cho motor nhỏ.
• Tính thử một bài toán chọn motor quay vịt? Ví dụ: motor 90W, 1.350 vòng/phút, đầu số 1:180. Tốc độ ra 7,5 vòng/phút; momen lý thuyết = 9550 × 0,09 ÷ 7,5 × 0,65 ≈ 74 Nm. So số này với giới hạn momen của đầu số trong catalog, bạn sẽ hiểu vì sao thợ hay chọn đầu số to hơn một size cho lò quay heo.