Hướng Dẫn Tính Lực Kéo Của Motor Giảm Tốc, Tư Vấn Lựa Chọn
Tính lực kéo của motor giảm tốc là tính momen xoắn ở trục ra hộp số rồi đổi ra lực (N hoặc kgf) tại bánh xe, tang tời hay nhông xích, để biết motor có kéo nổi tải không và chọn đúng công suất, tỷ số truyền. Công thức gốc chỉ có ba dòng: T = 9.550 × P / n, T2 = T1 × i × η, F = T2 / r. Phần khó nằm ở chỗ ước đúng lực cản (ma sát, dốc, tăng tốc) và hệ số làm việc của máy.
Trả lời nhanh: lực kéo F (N) = T2 (Nm) ÷ r (m), trong đó T2 = 9550 × P (kW) ÷ n2 × η và r là bán kính tang/bánh xe.
- Ví dụ: motor giảm tốc 1.5kW 1/30 (n2 ~48 v/p, η 0,94) → T2 ≈ 279 Nm.
- Tang Ø200 (r = 0,1m) → F = 279 ÷ 0,1 = 2790 N ≈ 284 kgf.
- Nâng thẳng đứng chạy lâu dài: giảm 22% → ~222 kg.
- Tang to gấp đôi thì lực kéo giảm một nửa, tốc độ dây tăng gấp đôi.
| Motor giảm tốc 4 Pole | Tỉ số | Mô men trục ra | Lực kéo tại tang Ø200 | Tải nâng thẳng đứng (đã giảm 22%) |
|---|---|---|---|---|
| 0.75kW (1HP) | 1/30 | ~139 Nm | ~142 kgf | ~111 kg |
| 0.75kW (1HP) | 1/50 | ~232 Nm | ~237 kgf | ~185 kg |
| 1.5kW (2HP) | 1/30 | ~279 Nm | ~284 kgf | ~222 kg |
| 1.5kW (2HP) | 1/50 | ~464 Nm | ~473 kgf | ~369 kg |
| 2.2kW (3HP) | 1/30 | ~409 Nm | ~417 kgf | ~325 kg |
| 2.2kW (3HP) | 1/50 | ~681 Nm | ~694 kgf | ~541 kg |
| 3.7kW (5HP) | 1/30 | ~687 Nm | ~700 kgf | ~546 kg |
| 3.7kW (5HP) | 1/50 | ~1145 Nm | ~1167 kgf | ~910 kg |
Nội dung
- 1) Vì sao phải tính lực kéo motor giảm tốc?
- 2) Công thức tính lực kéo của motor giảm tốc
- 3) Bài toán thực tế
- 4) Điện áp, dòng điện và biến tần khi chọn motor giảm tốc
- 5) Các yếu tố ảnh hưởng đến lực kéo thực tế
- 6) Ứng dụng việc tính lực kéo motor giảm tốc
- 7) Ưu điểm của việc tính đúng và giới hạn của công thức
- 8) Câu hỏi thường gặp về tính lực kéo motor giảm tốc
1) Vì sao phải tính lực kéo motor giảm tốc?
- Biết motor có kéo nổi tải không, tránh tình trạng mua về chạy nhảy rơ le nhiệt hoặc cháy cuộn.
- Tránh mua dư công suất: motor quá to chạy non tải, hệ số công suất thấp, tốn tiền đầu tư và tiền điện.
- Kiểm tra hộp số có chịu được momen hay không, nhất là khi tải va đập, khởi động có tải.
- Có số liệu để chọn nhông xích, khớp nối, trục, bạc đạn phía sau hộp số.
2) Công thức tính lực kéo của motor giảm tốc
a) Thông số đầu vào
- P (kW): công suất motor, đọc trên tem.
- n1 (v/p): tốc độ motor. Motor 4 cực ở 50 Hz có tốc độ đồng bộ 1.500 v/p, chạy thực khoảng 1.420 – 1.460 v/p do hệ số trượt; 6 cực khoảng 960 – 980 v/p; 8 cực khoảng 710 – 740 v/p.
- i: tỷ số truyền hộp số; η: hiệu suất (hộp bánh răng 0,9 – 0,96 tùy số cấp; hộp trục vít 0,5 – 0,85 tùy tỷ số).
- r (m): bán kính bánh xe, tang tời hoặc bán kính vòng chia nhông.
b) Momen trục ra
Momen motor: T1 (Nm) = 9.550 × P (kW) ÷ n1 (v/p). Tốc độ trục ra: n2 = n1 ÷ i. Momen trục ra: T2 = T1 × i × η, hay gộp lại T2 = 9.550 × P × η ÷ n2.

c) Đổi momen ra lực kéo
F (N) = T2 (Nm) ÷ r (m). Muốn ra kgf thì chia tiếp cho 9,81. Ví dụ T2 = 250 Nm, bánh xe bán kính 0,5 m thì F = 500 N, tức khoảng 51 kgf. Lỗi rất hay gặp là nhân thêm 1.000 vào công thức, làm kết quả to gấp nghìn lần.
d) Bảng momen trục ra tham khảo
Tính với motor 4 cực – 4 Pole, hộp bánh răng η ≈ 0,9:
| Công suất motor | Trục ra 15 v/p | Trục ra 30 v/p | Trục ra 60 v/p |
| 0.75kW | ≈ 430 Nm | ≈ 215 Nm | ≈ 107 Nm |
| 1,5 kW | ≈ 860 Nm | ≈ 430 Nm | ≈ 215 Nm |
| 2,2 kW | ≈ 1.260 Nm | ≈ 630 Nm | ≈ 315 Nm |
| 4 kW | ≈ 2.290 Nm | ≈ 1.150 Nm | ≈ 573 Nm |
- Hộp trục vít tỷ số lớn: nhân thêm khoảng 0,6 – 0,8 so với bảng.
- Momen trong bảng là định mức của motor; momen cho phép của hộp số là số riêng, xem catalogue.
- Khởi động trực tiếp, motor cho momen khởi động khoảng 2 – 2,5 lần định mức trong vài giây.
3) Bài toán thực tế
a) Bài toán xuôi: motor giảm tốc có sẵn kéo được bao nhiêu?
Motor 1,5 kW, 4 cực, 1.450 v/p, hộp bánh răng i = 50, η = 0,9, tang tời đường kính 200 mm (r = 0,1 m).
- T1 = 9.550 × 1,5 ÷ 1.450 ≈ 9,9 Nm.
- n2 = 1.450 ÷ 50 = 29 v/p; T2 = 9,9 × 50 × 0,9 ≈ 445 Nm.
- F = 445 ÷ 0,1 = 4.450 N, khoảng 450 kgf; tốc độ cáp = π × 0,2 × 29 ≈ 18 m/phút.
Con số 450 kgf là lực kéo định mức ở tang; kéo nghiêng, kéo qua ròng rọc, cáp quấn nhiều lớp thì lực thực tế đổi theo.
b) Bài toán ngược: chọn motor kéo xe goòng 7 tấn trên ray
Xe cùng hàng nặng 7 tấn, bánh xe D300 (r = 0,15 m), tốc độ 12 m/phút, truyền từ hộp số sang trục bánh bằng nhông xích 1:1.
- Tốc độ motor 4 cực: n1 = 60 × f × (1 − s) ÷ số cặp cực = 60 × 50 × 0,97 ÷ 2 ≈ 1.455 v/p.
- Tốc độ trục bánh: n2 = 12 ÷ (π × 0,3) ≈ 12,7 v/p; tỷ số i ≈ 1.455 ÷ 12,7 ≈ 114.
- Trọng lực: 7.000 kg × 9,81 ≈ 68.700 N.
Cách 1, lấy hệ số cản 0,2 (tính dư cho bánh có bạc trượt, ray bẩn, kẹt mép): T = 0,2 × 68.700 × 0,15 ≈ 2.060 Nm; chia hiệu suất xích 0,95 và nhân hệ số làm việc 1,25 (chạy 8 – 10 giờ/ngày) được khoảng 2.710 Nm. P = 2.710 × 12,7 ÷ 9.550 ≈ 3,6 kW, chọn motor 4 kW.
Cách 2, bánh thép trên ray có bạc đạn, hệ số cản lăn thực tế khoảng 0,01 – 0,03. Lấy 0,02: lực cản lăn khoảng 1.370 N; cộng lực tăng tốc lên 0,2 m/s trong 2 giây (7.000 × 0,1 = 700 N) được khoảng 2.070 N. T ≈ 2.070 × 0,15 ≈ 310 Nm, sau hiệu suất và hệ số 1,25 khoảng 410 Nm, P ≈ 0,55 kW, chọn motor 0,75 kW.
- Cách 1 cho 4 kW, cách 2 cho 0,75 kW: chênh lệch nằm hoàn toàn ở hệ số cản giả định.
- Ray dốc 1% cộng thêm khoảng 690 N lực kéo cho xe 7 tấn.
- Motor 4 kW 380V dòng khoảng 8,6 A; 0,75 kW khoảng 2 A.
4) Điện áp, dòng điện và biến tần khi chọn motor giảm tốc
| Công suất | Dòng ≈ 3 pha 380V | Dòng ≈ 1 pha 220V | Biến tần tham khảo |
| 0.75kW | 2,0 A | 5 – 6 A | 0,75 – 1,5 kW |
| 1,5 kW | 3,6 A | 9 – 10 A | 1,5 – 2,2 kW |
| 2,2 kW | 5,0 A | 14 – 15 A | 2,2 – 4 kW |
| 4 kW | 8,6 A | 23 – 25 A | 4 – 5,5 kW |
- Xe goòng, băng tải dài, tời: biến tần loại tải nặng giúp khởi động êm, giảm giật xích.
- Tải quán tính lớn cần dừng nhanh: biến tần có điện trở xả.
- Chỉ có 220V: motor 1 pha (lớn nhất 7,5 kW) hoặc motor 3 pha 220V qua biến tần vào 1 pha.
5) Các yếu tố ảnh hưởng đến lực kéo thực tế
a) Hiệu suất truyền động
Hộp bánh răng 2 – 3 cấp mất khoảng 4 – 10%; hộp trục vít tỷ số 1/60 có thể mất tới 30 – 40%. Thêm nhông xích, dây đai mỗi cấp mất thêm khoảng 2 – 5%.
b) Lực cản của tải
- Ma sát lăn, ma sát trượt: phụ thuộc vật liệu bánh, bạc đạn, mặt ray, mặt băng tải.
- Thành phần trọng lực khi lên dốc: F = m × g × sin(góc dốc).
- Lực quán tính khi tăng tốc: F = m × a; tải nặng tăng tốc nhanh cần momen lớn hơn nhiều lúc chạy đều.
c) Điều kiện làm việc
Số giờ chạy mỗi ngày, số lần khởi động mỗi giờ, va đập, nhiệt độ môi trường quyết định hệ số làm việc SF: tải đều 8 giờ/ngày khoảng 1,0 – 1,25; tải va đập vừa khoảng 1,5; va đập mạnh 24 giờ khoảng 1,75 – 2. Momen tính ra nhân SF rồi mới đem so với momen cho phép của hộp số.
6) Ứng dụng việc tính lực kéo motor giảm tốc
- Chọn motor giảm tốc cho băng tải, băng chuyền: tính lực kéo băng tải theo khối lượng hàng, hệ số ma sát con lăn, độ dốc.
- Chọn motor kéo xe goòng, xe chuyển phôi trên ray, cửa trượt cổng lớn.
- Tính lực kéo tời, tời kéo cáp, tời nâng hạ dùng motor giảm tốc có thắng.
- Chọn motor cho máy trộn, máy khuấy, máy cuốn theo momen trục.
- Kiểm tra motor cũ còn đủ sức khi tăng tải, đổi tỷ số, đổi đường kính bánh.
Sau khi có momen và tốc độ, tra các dòng sản phẩm trong mục động cơ giảm tốc, motor giảm tốc tải nặng hoặc hộp giảm tốc rời để ghép motor.
7) Ưu điểm của việc tính đúng và giới hạn của công thức
- Chọn motor sát tải: motor chạy gần định mức có hiệu suất và hệ số công suất tốt, đỡ tiền điện.
- Hộp số chọn đúng momen thì bánh răng, bạc đạn bền, ít hỏng vặt.
- Có số liệu khách quan để so giữa các phương án rẻ – bền.
- Giới hạn: công thức chỉ đúng khi hệ số cản, hiệu suất ước đúng; ví dụ xe goòng ở mục 3 cho thấy hai giả định khác nhau ra hai công suất cách nhau 5 lần. Đo dòng máy thực tế vẫn là cách kiểm chứng tốt nhất.
8) Câu hỏi thường gặp về tính lực kéo motor giảm tốc
a) Người sắp mua motor giảm tốc cần hỏi gì, xác minh gì
- Cần chuẩn bị số liệu gì trước khi hỏi mua? Khối lượng tải, kiểu chuyển động (kéo ngang, lên dốc, nâng thẳng đứng, quay), tốc độ cần (m/phút hoặc v/p), đường kính bánh, tang hoặc nhông, số giờ chạy mỗi ngày, số lần khởi động mỗi giờ. Có đủ là tính được momen trong vài phút.
- Người bán báo "motor này kéo được 1 tấn" thì kiểm tra thế nào? Hỏi lại kéo ở bán kính bao nhiêu, tốc độ bao nhiêu. Lực kéo không có bán kính đi kèm thì không có ý nghĩa; cùng một motor, tang 100 mm kéo gấp đôi tang 200 mm.
- Đọc tem để tự tính lại? Tem motor có kW và v/p, tem hộp có tỷ số hoặc tốc độ trục ra. Nhiều hộp ghi luôn momen cho phép (Nm) và hệ số SF; momen tính ra theo công thức không vượt số này là ổn.
- Chọn 4 cực hay 6 cực? Motor 4 cực phổ biến, rẻ, dễ thay thế nhất; motor 6 cực cho trục ra chậm hơn khoảng 1/3 với cùng tỷ số, momen lớn hơn tương ứng, nhưng giá cao hơn và khó kiếm hơn.
- Giá chênh giữa các phương án thế nào? Theo giá trung bình thị trường Việt Nam, motor giảm tốc 4 kW đắt gấp khoảng 2 – 3 lần loại 0,75 kW cùng kiểu; tính đúng tải như ví dụ xe goòng có thể tiết kiệm đáng kể tiền mua và tiền điện.
- Tính lực kéo băng tải nhanh thế nào? Cộng khối lượng hàng trên băng, khối lượng dây băng và phần quay của con lăn, nhân 9,81 và hệ số cản khoảng 0,03 – 0,05 cho băng con lăn tốt; băng trượt trên mặt tôn thì hệ số lên 0,3 – 0,5. Ra lực kéo, nhân bán kính puli chủ động là có momen trục puli.
b) Người đã mua: lắp đúng, kiểm tra lực kéo khi chạy
- Kiểm tra motor có đang quá tải không? Kẹp ampe đo dòng khi chạy tải thật. Dòng dưới định mức trên tem là motor đủ sức; dòng vượt 10 – 15% liên tục thì motor nóng dần, tuổi thọ cuộn dây giảm.
- Đấu điện thế nào cho đúng? Tem 220/380V: lưới 380V đấu sao; 380/660V: lưới 380V đấu tam giác. Ngược chiều thì đảo hai pha. Rơ le nhiệt chỉnh khoảng 1,05 – 1,1 lần dòng tem.
- Lắp nhông xích ảnh hưởng gì tới lực kéo? Nhông nhỏ ở hộp số, nhông lớn ở trục tải là tăng thêm một cấp giảm tốc, lực kéo tăng theo tỷ lệ số răng. Xích căng quá làm tăng lực hướng kính, ăn bạc đạn trục ra.
- Dùng biến tần có làm giảm lực kéo? Ở dưới 50 Hz, motor giữ được momen gần định mức nếu cài đúng chế độ và tải không quá nặng; công suất giảm theo tốc độ. Chạy chậm lâu thì quạt motor yếu, motor nóng hơn.
- Tiết kiệm điện khi đã chọn dư motor? Nếu dòng chỉ khoảng 30 – 40% định mức, cân nhắc đổi tỷ số lớn hơn cho tốc độ hợp lý hoặc chạy biến tần; motor quá non tải có hệ số công suất thấp.
- Tời nâng thẳng đứng tính khác gì kéo ngang? Lực kéo bằng toàn bộ trọng lượng tải cộng lực tăng tốc, không có hệ số ma sát giảm bớt. Tời 500 kg tang đường kính 200 mm cần momen tang khoảng 500 × 9,81 × 0,1 ≈ 490 Nm, cộng thêm hiệu suất ròng rọc, cáp và hệ số an toàn; motor cần có thắng để giữ tải.
c) Các lỗi tính toán thường gặp và cách chỉnh sửa
- Nhân thêm 1.000 trong công thức F = T/r? Kết quả to gấp nghìn lần. Momen tính bằng Nm, bán kính bằng mét thì F ra Newton, không nhân gì thêm.
- Dùng kg thay cho Newton? Lực ma sát = hệ số × khối lượng × 9,81. Quên 9,81 là sai gần 10 lần; nhiều bảng tính cũ dùng kgf·m, cần đổi ra Nm trước khi chia 9.550.
- Lấy hiệu suất hộp trục vít bằng hộp bánh răng? Hộp trục vít tỷ số 1/60 hiệu suất có thể chỉ khoảng 0,6. Tính với 0,9 là thiếu công suất khoảng một phần ba.
- Quên lực tăng tốc và độ dốc? Xe nặng, băng tải dài, tời nâng phải cộng m × a và m × g × sin(góc). Bỏ qua thì motor đủ khi chạy đều nhưng khởi động không lên.
- Dùng tốc độ đồng bộ 1.500 thay cho tốc độ thực? Sai số khoảng 3 – 5%, nhỏ nhưng cộng dồn với các giả định khác. Dùng số v/p ghi trên tem.
- Tính đúng mà motor vẫn không khởi động nổi? Thường do tải có lực cản tĩnh lúc đứng yên lớn hơn lúc chạy (băng tải ướt, xe đứng lâu, dầu đặc khi trời lạnh). Kiểm tra momen khởi động trên catalogue motor, cài tăng momen khởi động trong biến tần, hoặc thêm khớp nối thủy lực cho tải quán tính lớn.
d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: nên tìm hiểu gì trước
- Kiến thức nền cần có? Lực, momen, công suất cơ học P = T × ω, đơn vị N, Nm, kW, v/p, rad/s; hệ số ma sát trượt và ma sát lăn; định luật Newton F = m × a.
- Về motor cần nắm gì? Tốc độ đồng bộ n = 60 × f ÷ số cặp cực, hệ số trượt, momen định mức và momen khởi động, cách đọc tem motor. Tham khảo mục kỹ thuật motor điện.
- Về hộp số cần nắm gì? Tỷ số truyền, hiệu suất từng loại hộp, hệ số làm việc SF, momen cho phép, lực hướng kính cho phép. Đọc thêm mục kỹ thuật hộp giảm tốc.
- Nên luyện bài toán nào trước? Băng tải nằm ngang, rồi băng tải dốc, rồi xe chạy ray, cuối cùng là tời nâng thẳng đứng. Mỗi bài thêm một thành phần lực, dễ thấy công thức thay đổi thế nào.
- Tự kiểm chứng kết quả ra sao? Dùng ampe kìm đo dòng motor khi chạy, so với dòng định mức để ước phần trăm tải; dùng cân lực móc vào cáp tời hoặc dây kéo để đo lực trực tiếp.






