Những Loại Motor Máy Nén Khí Nhiều Người Dùng Nhất

Motor máy nén khí là động cơ điện kéo đầu nén (đầu piston hoặc trục vít) qua dây curoa hoặc khớp nối, biến điện năng thành khí nén chứa trong bình. Máy nén khí gia đình, tiệm sửa xe thường dùng motor 1 pha 220V từ 0.75kW đến 2.2kW; xưởng sơn, xưởng gỗ, nhà máy dùng motor 3 pha 380V từ 3kW trở lên. Chọn motor máy nén khí đúng thì so 4 thứ: công suất đầu nén, nguồn điện, tốc độ (2 cực hay 4 cực) và đường kính cốt để lắp puly.

1) Motor máy nén khí là gì, làm việc ra sao

Motor máy nén khí (còn gọi motor máy bơm hơi) thực chất là motor điện xoay chiều rotor lồng sóc. Từ trường quay ở stator kéo rotor quay, cốt motor gắn puly truyền qua dây curoa làm quay trục khuỷu đầu nén. Piston hút không khí qua lọc gió, nén lại rồi đẩy qua van một chiều vào bình chứa.

Khi áp trong bình lên tới mức cài trên rơ le áp suất (thường 8 bar với máy piston nhỏ, 10–12 bar với máy 2 cấp), rơ le cắt điện, motor dừng. Cùng lúc van xả tải mở để xả khí kẹt trên đường ống từ đầu nén tới van một chiều, giúp lần đề sau motor không phải gánh tải nặng. Áp tụt xuống khoảng 6 bar thì rơ le đóng lại, motor chạy tiếp. Chu trình chạy – dừng này lặp liên tục nên motor máy nén khí phải chịu được đề nhiều lần trong giờ.

Ở máy nén khí trục vít, motor 3 pha chạy liên tục, đóng/mở van hút để chạy có tải và không tải; máy đời mới dùng biến tần để thay đổi tốc độ theo lượng khí dùng.

2) Cấu tạo motor máy nén khí

• Stator: lõi thép lá ghép, cuộn dây đồng cách điện cấp B hoặc F. Motor 1 pha có cuộn chính và cuộn phụ.
• Rotor lồng sóc nhôm đúc, cốt thép có rãnh then để bắt puly.
• Vòng bi (bạc đạn) hai đầu, nắp trước và nắp sau, quạt làm mát đuôi và chụp quạt.
• Motor 1 pha có hộp tụ: tụ đề (tụ khởi động, hay 150–400µF) và tụ ngậm (tụ chạy, 20–50µF), cùng công tắc ly tâm cắt tụ đề khi motor lên tốc độ. Loại motor máy nén khí 1 pha tụ đề rất được ưa chuộng vì momen khởi động cao.
• Motor 3 pha có hộp cực 6 đầu dây để đấu sao (Y) hoặc tam giác (Δ).
• Bên ngoài motor là rơ le áp suất, rơ le nhiệt (hoặc nút reset quá tải) và khởi động từ với máy 3 pha.

3) Phân loại motor máy nén khí theo công suất

Các mã dưới đây là motor 4 cực (khoảng 1.400–1.450 vòng/phút), chân đế, kiểu dùng nhiều trên máy nén khí piston truyền curoa. "Dòng chạy khuyến nghị" là mức nên giữ khoảng 80% dòng định mức để motor mát, bền khi chạy ngắt quãng nhiều lần.

a) Motor máy nén khí 0.75kW 1HP 220V

• Size vỏ 80 (tâm cốt cách mặt đất 80mm), cốt 19mm, nặng khoảng 11kg.
• Điện 1 pha 220V, dòng định mức khoảng 5,5A, dòng chạy khuyến nghị 4,4A.
• Kích thước khoảng 312 × 153 × 223mm (dài × rộng × cao). Một số hãng ghi trên tem là 0.8kW.
• Kéo đầu nén nhỏ bình 24–50 lít, đủ cho bơm lốp, xịt bụi, súng phun sơn nhỏ.

b) Motor máy nén khí 1.1kW 1.5HP 220V

• Size vỏ 90, cốt 24mm, kích thước khoảng 340 × 172 × 241mm.
• Dòng định mức khoảng 7,3A, dòng chạy khuyến nghị khoảng 5,8A.
• Hợp bình 50–70 lít cho tiệm sửa xe máy, tiệm rửa xe nhỏ.

c) Motor máy nén khí 1.5kW 2HP 220V

• Size vỏ 90, cốt 24mm, có tụ đề và tụ ngậm.
• Dòng định mức khoảng 9,7A, dòng chạy khuyến nghị khoảng 7,7A.
• Kéo đầu nén 2 piston, bình 70–100 lít; dùng nhiều ở tiệm vá vỏ ô tô, xưởng mộc nhỏ.

d) Motor máy nén khí 2.2kW 3HP 220V

• Size vỏ 100, cốt 28mm, nặng khoảng 21kg, kích thước khoảng 412 × 200 × 262mm.
• Dòng định mức khoảng 13,9A, dòng chạy khuyến nghị khoảng 11A; lúc đề dòng vọt lên 4–6 lần, CB nên từ 25–32A loại chịu dòng khởi động.
• Đây gần như mức trần thực tế của máy nén khí 1 pha gia đình; lớn hơn thì điện 1 pha nhà dân dễ sụt áp khi đề.

e) Motor máy nén khí 3kW 4HP 380V

• Size vỏ 100L, cốt 28mm, điện 3 pha 380V.
• Dòng định mức khoảng 6,8A, dòng chạy khuyến nghị khoảng 5,4A.
• Kích thước khoảng 382 × 200 × 260mm; kéo đầu nén bình 120–180 lít.

\

f) Motor máy nén khí 3.7kW – 4kW 5HP 380V

• Size vỏ 112M, cốt 28mm, 3 pha 380V.
• Dòng định mức khoảng 8,8A, dòng chạy khuyến nghị khoảng 7A.
• Kích thước khoảng 400 × 226 × 295mm; dùng cho máy 5HP xưởng sơn, xưởng cơ khí.

g) Motor máy nén khí 5.5kW 7.5HP 380V

• Size vỏ 132S (tâm cốt 132mm), cốt 38mm.
• Dòng định mức khoảng 11,7A, dòng chạy khuyến nghị khoảng 9,3A.
• Kích thước khoảng 469 × 260 × 330mm; cũng là cỡ motor của máy nén khí trục vít 7.5HP.

h) Motor máy nén khí 7.5kW 10HP 380V

• Size vỏ 132M, cốt 38mm.
• Dòng định mức khoảng 15,6A, dòng chạy khuyến nghị khoảng 12,4A.
• Kích thước khoảng 508 × 260 × 330mm; máy piston 10HP hoặc máy trục vít 10HP, thường khởi động sao – tam giác hoặc biến tần.

Xem thông số chi tiết từng motor:

• Motor 1.1kw 1 pha 220v
• Motor 1.5kw 1 pha 220v
• Motor 2.2kw 1 pha 220v
• Motor 3kw 3 pha 380v
• Motor 4kw 3.7kw 3 pha 380v
• Motor 5.5kw 3 pha 380v
• Motor 7.5kw 3 pha 380v

4) Dòng điện, điện áp và biến tần cho motor máy nén khí

a) Bảng so sánh nhóm công suất motor máy nén khí

b) Điện áp và dây dẫn

• Motor 1 pha 220V: 0.75kW tới 2.2kW là phổ biến (motor 1 pha có loại tới 7.5kW nhưng máy nén khí ít dùng). Dây từ CB tới máy: 0.75–1.5kW dùng 2,5mm², 2.2kW dùng 4mm² trở lên, kéo xa trên 20m thì tăng một cỡ.
• Motor 3 pha 380V: tem 220/380V Δ/Y thì đấu sao vào lưới 380V; motor 5.5kW trở lên tem 380/660V thì đấu tam giác vào 380V, hoặc khởi động sao – tam giác.
• Điện áp tụt dưới khoảng 200V với máy 1 pha là motor đề nặng, kêu ù, nhảy bảo vệ quá tải.

c) Biến tần cho motor máy nén khí

• Máy nén khí trục vít 7.5kW trở lên dùng biến tần cùng công suất hoặc lớn hơn một cấp (loại tải nặng/hằng momen), tiết kiệm điện rõ khi lượng khí dùng thay đổi nhiều trong ngày.
• Máy piston chạy – dừng theo rơ le áp suất thì biến tần chủ yếu để đề mềm, giảm sụt áp; nguồn 1 pha muốn chạy motor 3 pha 220V thì dùng biến tần vào 1 pha ra 3 pha 220V, motor đấu tam giác.
• Motor 1 pha chạy tụ không chạy bằng biến tần thường.
• Cài biến tần cho máy nén khí: thời gian tăng tốc 5–10 giây, tần số thấp nhất khoảng 25–30Hz để quạt motor và đầu nén đủ làm mát, bôi trơn.

Tham khảo thêm các dòng động cơ điện 1 pha và motor điện 3 pha để so kích thước, cốt khi thay motor cho máy nén khí.

5) Giá motor máy nén khí (giá trung bình thị trường Việt Nam)

• Motor máy nén khí 0.75kW 1HP 220V: khoảng 1.000.000 – 1.600.000đ
• Motor máy nén khí 1.1kW 1.5HP 220V: khoảng 1.200.000 – 1.850.000đ
• Motor máy nén khí 1.5kW 2HP 220V: khoảng 1.360.000 – 2.140.000đ
• Motor máy nén khí 2.2kW 3HP 220V: khoảng 1.770.000 – 2.780.000đ
• Motor máy nén khí 3kW 4HP 380V: khoảng 1.960.000 – 3.100.000đ
• Motor máy nén khí 4kW 5.5HP 380V: khoảng 2.440.000 – 3.900.000đ
• Motor máy nén khí 5.5kW 7.5HP 380V: khoảng 3.360.000 – 5.190.000đ
• Motor máy nén khí 7.5kW 10HP 380V: khoảng 3.920.000 – 5.990.000đ

Giá trên là giá trung bình thị trường Việt Nam cho motor rời; motor hàng Nhật bãi, motor IE2/IE3 hoặc vỏ gang có giá cao hơn. Có thể so thêm ở trang giá motor điện 3 pha.

6) Ứng dụng motor máy nén khí

• Motor máy nén khí 1 pha 220V cho tiệm sửa xe máy, tiệm vá vỏ: bơm lốp, xì khô xe, súng mở ốc bằng hơi.
• Motor máy bơm hơi cho gia đình, ngoài đồng: bơm lốp xe nông nghiệp, thổi bụi, phun thuốc bằng khí nén.
• Motor máy nén khí 3 pha cho xưởng sơn, xưởng gỗ: súng phun sơn, súng bắn đinh, máy chà nhám hơi.
• Motor máy nén khí trục vít cho nhà máy: cấp khí cho xi lanh khí nén, van điện từ, máy đóng gói, máy thổi chai, máy rửa chai, dây chuyền điện tử.
• Thay motor cho máy nén khí cháy cuộn, thay motor máy nén khí không dầu bằng motor có dầu truyền curoa.
• Ghép motor với đầu nén rời để chế máy nén khí, máy bơm hơi lưu động trên xe tải, xe sửa chữa.

7) Ưu điểm và nhược điểm của các dòng motor máy nén khí

a) Ưu điểm

• Motor máy nén khí 1 pha tụ đề có momen khởi động cao, đề được khi đầu nén còn chút áp dư.
• Motor 3 pha 380V dòng nhỏ hơn hẳn 1 pha cùng công suất, chạy mát, ít hỏng tụ, hợp chạy nhiều giờ.
• Kích thước theo size chuẩn (80, 90, 100, 112, 132) nên dễ thay motor máy nén khí khác hãng nếu cùng size và cốt.
• Motor vỏ nhôm nhẹ, tản nhiệt tốt; cuộn dây cách điện cấp F chịu nóng tới 155°C.

b) Nhược điểm

• Motor 1 pha phụ thuộc tụ và công tắc ly tâm; hai món này hư là motor kêu ù, không đề.
• Motor máy nén khí 2 cực (khoảng 2.850 vòng) trên máy không dầu chạy ồn và nóng hơn loại 4 cực truyền curoa.
• Máy piston đề – dừng nhiều lần mỗi giờ; motor nhỏ chạy cho bình lớn hoặc đường ống xì là chạy liên tục, nóng cuộn dây.

8) Câu hỏi thường gặp về motor máy nén khí

a) Người sắp mua motor máy nén khí cần hỏi gì, xác minh gì

• Thay motor cho máy nén khí cũ cần đo những gì? Đo đường kính cốt (19, 24, 28, 38mm), khoảng cách lỗ chân đế, tâm cốt cách mặt đế (size 80, 90, 100…), chiều dài cốt và rãnh then. Chụp lại tem cũ: công suất, điện áp, số vòng. Motor mới khớp mấy số này là lắp vào không phải khoan sửa bệ, đổi puly.
• Motor 2 cực hay 4 cực cho máy nén khí? Nhìn số vòng trên tem cũ: khoảng 2.850 vòng là 2 cực, khoảng 1.420 vòng là 4 cực. Lắp nhầm 4 cực vào chỗ 2 cực thì lượng khí giảm còn một nửa; ngược lại thì đầu nén quay gấp đôi, nóng và mòn rất nhanh.
• Làm sao nhận ra motor không đủ công suất như quảng cáo? So size vỏ và cân nặng: motor 2.2kW 4 cực mà vỏ chỉ size 90, nặng 13–14kg là không hợp lý (hàng chuẩn size 100, khoảng 20kg trở lên). Chạy thử có tải, kẹp ampe: 1.5kW 1 pha mà dòng lên 12–13A khi chưa đầy bình là motor đang quá sức.
• Có cần hỏi tụ đề, công tắc ly tâm không? Có. Hỏi trị số tụ đề, tụ ngậm (µF, điện áp 250V hay 450V), công tắc ly tâm loại gì, có mua lẻ được không. Đây là hai món hay hỏng nhất của motor máy nén khí 1 pha.
• Giá motor máy nén khí bao nhiêu là hợp lý? Theo giá trung bình thị trường Việt Nam, motor 1.5kW 1 pha khoảng 1,4–2,1 triệu, motor 3 pha 5.5kW khoảng 3,4–5,2 triệu. Rẻ hơn nhiều thì xem lại dây đồng hay dây nhôm, vòng bi hiệu gì.
• Dây đồng hay dây nhôm, xem thế nào? Hỏi thẳng người bán và xem catalog; mở nắp hộp tụ nhìn đầu dây ra cuộn, dây đồng màu đỏ cam. Motor dây nhôm nhẹ hơn, rẻ hơn, chịu quá tải kém hơn khi đề liên tục.

b) Người đã mua: lắp motor máy nén khí cho đúng, dùng cho bền

• Lắp puly và dây curoa thế nào cho chuẩn? Hai puly phải thẳng hàng, dùng thước thẳng áp lên mặt 2 puly để kiểm tra. Ấn giữa dây curoa thấy võng khoảng 10–15mm là vừa. Căng quá thì bạc đạn đầu cốt motor mau rè, chùng quá thì trượt dây, nóng puly, mùi khét cao su.
• Đấu điện máy nén khí 1 pha cần chú ý gì? Dây đủ tiết diện, CB riêng, có dây tiếp địa nối vỏ máy. Máy 2.2kW đề dòng vọt cao, ổ cắm và phích loại thường dễ nóng chảy; nên đấu cố định qua CB.
• Motor 3 pha chạy thử quay ngược thì sao? Quan sát mũi tên trên chụp quạt đầu nén hoặc chiều gió của puly cánh quạt. Quay ngược thì đổi chỗ 2 trong 3 dây pha. Quay ngược lâu, quạt puly thổi sai chiều làm đầu nén nóng nhanh.
• Cài rơ le áp suất bao nhiêu cho bền? Máy piston 1 cấp đặt khoảng 6–8 bar; máy 2 cấp đặt tới 10–12 bar theo tem. Khoảng chênh đóng – cắt khoảng 2 bar giúp motor không đề quá dày; dưới 1 bar là motor bật tắt liên tục, nóng tụ.
• Xả nước bình, thay dầu đầu nén có liên quan tới motor không? Có. Đầu nén khô dầu hoặc dầu bẩn bị nặng, motor gánh tải lớn hơn, dòng tăng. Xả nước bình mỗi ngày, thay dầu đầu nén sau khoảng 300–500 giờ chạy, vệ sinh lọc gió hàng tuần với xưởng nhiều bụi.
• Muốn tiết kiệm điện cho máy nén khí phải làm gì? Tìm và bịt chỗ xì: một lỗ xì 1mm ở 7 bar thất thoát khoảng 60–70 lít/phút, làm motor chạy thêm hàng giờ mỗi ngày. Giảm áp cài xuống mức đủ dùng, mỗi bar giảm được khoảng 6–7% điện.

c) Các lỗi người dùng motor máy nén khí thường mắc và cách chỉnh sửa

• Motor kêu ù, không đề được khi bình còn áp. Nguyên nhân hay gặp nhất là van xả tải trên rơ le áp suất không xả, đầu nén còn kẹt khí. Ngắt điện, kiểm tra ống xả tải nhỏ nối từ van một chiều lên rơ le, vệ sinh hoặc thay van một chiều. Sau đó kiểm tra tụ đề bằng đồng hồ đo µF, sai lệch hơn 10% là thay.
• Motor nhảy nút reset quá tải liên tục. Đo điện áp lúc đề (dưới 200V là sụt áp), kiểm tra dây curoa căng quá, đầu nén khô dầu. Motor 1.5kW 1 pha mà dòng chạy trên 10A là đang quá tải, chỉnh lại các mục trên trước khi nghĩ tới thay motor.
• Đề được nhưng chạy yếu, nóng nhanh. Thường do công tắc ly tâm dính, tụ đề không được cắt ra sau khi motor lên tốc độ. Tụ đề sẽ phồng, nổ. Tháo nắp sau, vệ sinh tiếp điểm công tắc ly tâm hoặc thay cụm mới.
• Thay motor 1 pha bằng motor 3 pha nhưng chỉ có điện 1 pha. Dùng biến tần vào 1 pha ra 3 pha 220V, motor tem 220/380V đấu tam giác. Đấu sao thì motor chỉ còn khoảng 1/3 momen, đề không nổi.
• Lắp nhầm puly làm đầu nén quay quá nhanh. Tính lại: vòng đầu nén = vòng motor × đường kính puly motor / đường kính puly đầu nén. Đầu nén piston nhỏ thường quay 800–1.100 vòng/phút; vượt nhiều thì đổi puly motor nhỏ lại.
• Bạc đạn motor kêu rè sau vài tháng. Do curoa căng quá, puly lắp xa đầu cốt. Đẩy puly sát vai cốt, chỉnh lại độ căng, thay bạc đạn đúng mã (ví dụ 6204, 6205, 6206 tùy size), chọn loại 2 nắp cao su.

d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: tìm hiểu motor máy nén khí từ đâu

• Cần nắm khái niệm nào trước? Công suất kW/HP, dòng định mức, hệ số công suất cos φ, tốc độ đồng bộ (50Hz: 2 cực 3.000 vòng, 4 cực 1.500 vòng), hệ số trượt, momen khởi động, cấp cách điện F, IP54/IP55. Về khí nén: áp suất (bar, psi), lưu lượng (lít/phút), chu kỳ tải (duty cycle).
• Học sản phẩm nào trước? Motor 3 pha rotor lồng sóc trước (đọc tem, đấu sao/tam giác), sau đó motor 1 pha có tụ đề và công tắc ly tâm, rồi mới tới mạch điều khiển máy nén khí: rơ le áp suất, van xả tải, khởi động từ, rơ le nhiệt, khởi động sao – tam giác. Có thể đọc thêm các bài ở mục kỹ thuật motor điện.
• Thứ tự học hợp lý? Điện xoay chiều cơ bản → motor 3 pha → motor 1 pha và tụ → mạch khởi động, bảo vệ → máy nén khí piston (đầu nén, van, bình) → máy nén khí trục vít và biến tần.
• Tự kiểm chứng bằng dụng cụ gì? Đồng hồ vạn năng đo điện trở cuộn chính, cuộn phụ motor 1 pha (cuộn phụ thường lớn hơn cuộn chính), đồng hồ đo tụ, ampe kìm đo dòng đề và dòng chạy, đồng hồ áp trên bình. Thử bấm giờ máy nạp bình từ 0 lên 8 bar rồi so với lần đo trước để biết đầu nén có yếu đi không.
• Bài tập nhỏ nên làm? Motor 1.5kW 4 cực 1.420 vòng, puly motor 80mm, puly đầu nén 300mm: đầu nén quay khoảng 1.420 × 80 / 300 ≈ 379 vòng/phút. Tự tính lại cho puly motor 100mm, 120mm và nghĩ xem lưu lượng khí, tải motor thay đổi ra sao.