Nhông Xích Công Nghiệp: Thông Số, Tiêu Chuẩn, Cách Chọn Và Lắp Đặt
Nhông xích công nghiệp là bộ truyền gồm đĩa xích (nhông) và dây xích con lăn, dùng truyền chuyển động và lực từ trục motor hoặc trục hộp giảm tốc sang trục máy ở khoảng cách xa hơn bánh răng mà vẫn không trượt như dây đai. Nó có mặt ở băng tải, máy nông nghiệp, máy đóng gói, máy chế biến gỗ. Chọn nhông xích thì đi theo: momen và tốc độ trục → cỡ xích (bước xích) → số răng nhông → số dãy xích → khoảng cách trục và cách căng xích.
Ví dụ: động cơ giảm tốc 1.5kW ra 60 vòng/phút kéo trục băng tải 30 vòng/phút: dùng nhông 15 răng ở motor và nhông 30 răng ở trục băng tải, tỉ số 2, xích 50 hoặc 60 một dãy tùy tải va đập.
Nội dung
- 1) Cấu tạo nhông xích công nghiệp
- 2) Thông số và tiêu chuẩn nhông xích công nghiệp
- 3) Cách chọn nhông xích công nghiệp
- 4) Phân loại nhông xích công nghiệp phổ biến
- 5) Ứng dụng của nhông xích công nghiệp
- 6) Ưu điểm và nhược điểm của nhông xích
- 7) Giá nhông xích công nghiệp tham khảo
- 8) Lắp nhông xích đúng kỹ thuật
- 9) Câu hỏi thường gặp về nhông xích công nghiệp
1) Cấu tạo nhông xích công nghiệp
a) Dây xích con lăn
Một mắt xích gồm má trong, má ngoài, chốt (pin), bạc (bush) và con lăn (roller). Con lăn lăn trên răng nhông nên ma sát nhỏ. Hai đầu dây nối bằng mắt nối kẹp chốt (khóa xích) hoặc mắt nối chốt chẻ; số mắt lẻ thì phải dùng mắt nối cong (mắt nửa), mắt này yếu hơn khoảng 20–30%.
b) Đĩa xích (nhông)
Đĩa thép C45 hoặc thép hợp kim, răng thường được tôi cao tần để chịu mòn. Theo hình dáng moay ơ có ba kiểu: loại A (đĩa phẳng, không cùi), loại B (có cùi một bên), loại C (cùi hai bên). Ngoài ra có nhông 2 dãy, 3 dãy cho xích nhiều dãy, nhông côn (taper lock) bắt bạc côn dễ tháo.
2) Thông số và tiêu chuẩn nhông xích công nghiệp
a) Bước xích và kích thước theo tiêu chuẩn ANSI
Số hiệu ANSI chia cho 8 là ra bước xích tính theo inch: xích 40 có bước 4/8 inch = 12.7 mm, xích 60 có bước 6/8 inch = 19.05 mm.
| Cỡ xích ANSI | Bước xích P (mm) | Bề rộng trong W (mm) | Đường kính con lăn Dr (mm) | Tương đương hệ mét (cùng bước) |
| 25 | 6.35 | 3.18 | 3.30 | 04C |
| 35 | 9.525 | 4.78 | 5.08 (bạc) | 06B |
| 40 | 12.7 | 7.95 | 7.92 | 08B |
| 50 | 15.875 | 9.53 | 10.16 | 10B |
| 60 | 19.05 | 12.7 | 11.91 | 12B |
| 80 | 25.4 | 15.88 | 15.88 | 16B |
| 100 | 31.75 | 19.05 | 19.05 | 20B |
| 120 | 38.1 | 25.4 | 22.23 | 24B |
| 140 | 44.45 | 25.4 | 25.4 | 28B |
| 160 | 50.8 | 31.75 | 28.58 | 32B |
- Xích hệ mét chuẩn Anh – Âu (06B, 08B, 10B…) cùng bước với ANSI nhưng con lăn, bề rộng khác, không lắp lẫn được.
- Muốn đổi xích phải đo cả bước, bề rộng trong và đường kính con lăn, không chỉ đo bước.
b) Xích bước đôi
Bước gấp đôi xích gốc, nhẹ, rẻ, dùng cho băng tải dài chạy chậm. Ký hiệu C20xx là loại con lăn lớn, chạy trên ray băng tải.
| Xích bước đôi | Bước xích P (mm) | Bước gốc tương ứng |
| 2040 / C2042 | 25.4 | 40 |
| 2050 / C2052 | 31.75 | 50 |
| 2060 / C2062 | 38.1 | 60 |
| 2080 / C2082 | 50.8 | 80 |
| 2100 / C2102 | 63.5 | 100 |
| 2120 / C2122 | 76.2 | 120 |
| 2160 / C2162 | 101.6 | 160 |
c) Ký hiệu nhông và số răng
Nhông thường ghi kiểu 40B17 hoặc 40×17TB: 40 là cỡ xích, B là kiểu có cùi một bên, 17 là số răng. Với cùng cỡ xích, nhông càng nhiều răng càng lớn đường kính. Đường kính vòng chia tính theo D = P / sin(180°/z); nhông 40 – 17 răng có D ≈ 69 mm.
3) Cách chọn nhông xích công nghiệp
a) Chọn số răng và tỉ số
- Nhông nhỏ nên từ 15–17 răng trở lên; ít răng hơn (9–12 răng) xích giật, kêu và mòn nhanh, chỉ hợp tốc độ rất chậm.
- Tỉ số một cấp xích thường đến khoảng 6–7; cần tỉ số lớn hơn thì dùng thêm cấp hoặc dùng hộp giảm tốc.
- Tổng số răng hai nhông cộng số mắt xích nên chọn sao cho số mắt chẵn, tránh mắt nối cong.
b) Chọn cỡ xích theo công suất và tốc độ
Momen trên trục nhông nhỏ tính T = 9550 × P / n. Lực kéo xích F ≈ 2T / D. Ví dụ motor giảm tốc 2.2kW ra 50 vòng/phút: T ≈ 420 Nm; nhông 17 răng xích 60 (D ≈ 103 mm) cho lực kéo khoảng 8.150 N. Tải bền đứt của xích 60 một dãy loại tốt khoảng 31–35 kN, hệ số an toàn tĩnh trên 4; tải va đập thì xét lên xích 80 hoặc xích 60 hai dãy.
c) Khoảng cách trục và độ căng
Khoảng cách trục đẹp khoảng 30–50 lần bước xích. Độ võng nhánh chùng khoảng 2% khoảng cách trục (trục cách 1 m thì võng khoảng 2 cm). Hai nhông phải đồng phẳng: đặt thước thẳng áp mặt hai nhông, khe hở không quá khoảng 1 mm trên mỗi mét khoảng cách.
d) Motor kéo bộ nhông xích: điện áp, dòng điện, biến tần
- Motor giảm tốc 3 pha 380V 4 cực luôn xét trước, sau đó mới tới 6, 8 cực. Dòng tham khảo: 0.75kW khoảng 2A; 1.5kW khoảng 3.5A; 2.2kW khoảng 5A; 4kW khoảng 8.8A; 7.5kW khoảng 15.5A.
- Motor giảm tốc 1 pha 220V cho xưởng nhỏ: 0.4kW khoảng 3A, 0.75kW khoảng 5–6A, 1.5kW khoảng 10A.
- Băng tải xích cần chạy nhanh chậm khác nhau thì gắn biến tần, dòng biến tần bằng hoặc lớn hơn dòng motor; khởi động mềm bằng biến tần giảm giật xích lúc đề.
Có thể xem thêm motor điện 3 pha và hộp giảm tốc để chọn bộ đầu kéo phù hợp cho truyền động xích.
4) Phân loại nhông xích công nghiệp phổ biến
- Nhông xích một dãy, hai dãy, ba dãy: nhiều dãy chịu tải lớn hơn, hai dãy chịu khoảng 1,7 lần, ba dãy khoảng 2,5 lần một dãy.
- Nhông xích loại A, B, C theo kiểu cùi moay ơ.
- Xích tải có tai gá (tai A, K) để gắn lá gạt, gắn khay băng tải.
- Xích inox cho thực phẩm, môi trường ẩm, hóa chất nhẹ.
- Xích bước đôi, xích con lăn lớn cho băng tải dài.
- Xích kéo, xích nâng (xích lá) cho xe nâng, cơ cấu nâng.
5) Ứng dụng của nhông xích công nghiệp
- Nhông xích băng tải, băng chuyền đóng gói, băng tải con lăn kéo xích trong xưởng sản xuất.
- Nhông xích máy nông nghiệp: máy gặt, máy cày, máy tuốt lúa, máy gieo hạt.
- Nhông xích máy chế biến gỗ: máy bào, máy cưa, băng tải phôi gỗ.
- Xích inox cho dây chuyền thực phẩm, lò sấy, máy rửa chai.
- Nhông xích cổng trượt, cửa cuốn công nghiệp, cơ cấu nâng hạ nhẹ.
- Xích tải gạt cho máy khai khoáng, băng tải than, băng tải xỉ.
6) Ưu điểm và nhược điểm của nhông xích
a) Ưu điểm
- Không trượt, tỉ số truyền giữ đúng, hiệu suất khoảng 96–98%.
- Truyền được khoảng cách trục xa hơn bánh răng, chịu tải lớn hơn dây đai cùng kích thước.
- Lực căng ban đầu nhỏ hơn dây đai nên bạc đạn trục đỡ chịu tải hướng tâm ít hơn.
- Chịu được bụi, nhiệt, ẩm tốt hơn dây đai; một motor kéo được nhiều trục bằng một dây xích.
- Dễ thay thế, phụ tùng theo tiêu chuẩn có sẵn ở nhiều nơi.
b) Nhược điểm
- Có tiếng ồn và độ giật theo nhịp răng, nhất là nhông ít răng, tốc độ cao.
- Xích giãn dần theo thời gian, phải căng chỉnh và tra dầu định kỳ.
- Không truyền được giữa hai trục chéo nhau; cần lắp đồng phẳng chính xác.
- Tốc độ xích cao trên khoảng 12–15 m/s mòn và ồn nhanh.
7) Giá nhông xích công nghiệp tham khảo
Giá trung bình thị trường Việt Nam cho một nhông thép, khác nhau theo số răng, có tôi răng hay không và hãng:
- Nhông 35: khoảng 25.000 – 186.000đ; nhông 40: khoảng 32.000 – 200.000đ.
- Nhông 50: khoảng 41.000 – 215.000đ; nhông 60: khoảng 55.000 – 225.000đ.
- Nhông 80: khoảng 67.000 – 255.000đ; nhông 100: khoảng 105.000 – 295.000đ.
- Nhông 120: khoảng 265.000 – 440.000đ; nhông 140: khoảng 495.000 – 885.000đ.
Các hãng xích hay gặp ở Việt Nam: Tsubaki, Daido (DID), Kana, Hitachi (Nhật), Dongbo (Hàn Quốc), Diamond (Mỹ), Unibear và nhiều hãng Trung Quốc.
8) Lắp nhông xích đúng kỹ thuật
- Ngắt điện, treo biển trước khi tháo lắp. Dụng cụ: kìm tháo xích, cảo đột chốt, thước thẳng, cờ lê.
- Lắp nhông lên trục, siết vít me hoặc bạc côn; kiểm tra đồng phẳng bằng thước thẳng hoặc dây căng.
- Quấn xích, nối khóa xích với kẹp hở quay ngược chiều chạy của xích.
- Căng xích tới độ võng khoảng 2% khoảng cách trục, quay tay vài vòng kiểm tra chỗ căng nhất, rồi tra dầu.
9) Câu hỏi thường gặp về nhông xích công nghiệp
a) Người sắp mua nhông xích công nghiệp cần hỏi gì, xác minh gì
- Mua xích thay thế cần đo những gì? Đo bước xích (khoảng cách tâm hai chốt liền kề), bề rộng trong giữa hai má trong và đường kính con lăn. Đo bước nên đo qua 10 mắt rồi chia 10 cho chính xác. Xích 40 và 08B cùng bước 12.7 mm nhưng con lăn và bề rộng khác, mua nhầm sẽ ăn khớp sai, mòn nhông rất nhanh.
- Mua nhông phải báo những thông số nào? Cỡ xích, số răng, kiểu A/B/C, số dãy, đường kính lỗ, rãnh then, có cần vít me hay bạc côn không. Nhông lắp trên trục motor giảm tốc thì đo trục ra của hộp số, ví dụ trục 28, 35, 40 mm.
- Làm sao phân biệt xích tốt và xích kém? Hỏi tải bền đứt (kN) của xích, xem logo hãng dập trên má xích. Xích kém thường má mỏng, chốt không tôi, con lăn kẹt khi lăn bằng tay. Cầm 1 m xích dựng đứng lên: xích tốt ít "gãy" ngang, các mắt đều nhau.
- Nhông răng tôi và răng không tôi khác nhau gì? Răng tôi có vệt đổi màu ở đầu răng, cứng, mòn chậm, hợp nhông nhỏ chạy tốc độ cao hoặc chạy liên tục. Nhông lớn chạy chậm dùng răng không tôi vẫn ổn, giá rẻ hơn.
- Giá nhông xích chênh lệch vì sao? Giá trung bình thị trường Việt Nam của nhông 40 có thể từ khoảng 32.000 đến 200.000đ, tùy số răng, vật liệu, có tôi răng hay không, hàng Nhật – Hàn hay hàng phổ thông. Xích hàng hãng thường đắt gấp 2–3 lần xích phổ thông nhưng giãn chậm hơn nhiều.
b) Người đã mua: lắp cho đúng, dùng cho bền
- Căng xích bao nhiêu là vừa? Ấn giữa nhánh chùng, độ võng khoảng 2% khoảng cách trục. Bộ truyền đứng hoặc chịu va đập thì căng hơn một chút, khoảng 1%. Căng quá chặt làm nóng bạc đạn, mòn chốt nhanh; chùng quá thì xích nhảy răng, đập vào vỏ che.
- Tra dầu xích thế nào? Dầu lỏng độ nhớt khoảng SAE 30–40 nhỏ vào khe giữa má trong và má ngoài ở nhánh chùng, cho dầu thấm vào chốt và bạc. Mỡ đặc phết ngoài chỉ bám ở ngoài, hút bụi, ít vào trong. Chạy bụi nhiều thì dùng dầu xích khô hoặc chống bám bụi.
- Đấu motor kéo xích có cần lưu ý gì? Chạy thử không tải xem chiều quay, ngược thì đảo hai dây pha. Chỉnh rơ le nhiệt bằng dòng tem motor. Băng tải xích khởi động có tải nặng thì dùng biến tần đặt thời gian tăng tốc 2–5 giây để giảm giật.
- Khi nào thay xích, khi nào thay nhông? Đo 10 mắt, nếu dài hơn khoảng 3% so với chuẩn (ví dụ xích 40: chuẩn 127 mm, đo được trên 130,8 mm) là thay xích. Răng nhông mòn nhọn, móc câu thì thay cả nhông; lắp xích mới lên nhông mòn thì xích mới mòn nhanh gấp đôi.
- Làm sao bộ xích chạy êm, đỡ tốn điện? Giữ đồng phẳng, căng vừa, tra dầu đều. Xích khô dầu và lệch nhông làm tăng ma sát rõ rệt; đo dòng motor trước và sau khi tra dầu sẽ thấy khác biệt.
c) Các lỗi người dùng thường mắc và cách chỉnh sửa
- Hai nhông không đồng phẳng. Triệu chứng: má xích mòn bóng một bên, mặt bên răng nhông mòn, xích kêu lạch cạch. Cách sửa: nới nhông, dùng thước thẳng áp hai mặt nhông, chỉnh dịch nhông trên trục hoặc căn lại chân motor, siết lại vít me.
- Lắp khóa xích sai chiều. Triệu chứng: kẹp khóa văng mất, xích tuột. Cách sửa: lắp lại kẹp với đầu hở hướng ngược chiều chuyển động của xích, kiểm tra kẹp đã vào rãnh chốt.
- Dùng nhông quá ít răng. Triệu chứng: xích rung, kêu theo nhịp, mòn nhanh. Cách sửa: tăng nhông nhỏ lên 15–19 răng, tăng nhông lớn theo cùng tỉ lệ để giữ tốc độ, hoặc đổi tỉ số hộp giảm tốc.
- Chỉ thay xích mà giữ nhông mòn. Triệu chứng: xích mới vài tuần đã nhảy răng. Cách sửa: thay cả bộ nhông xích, hoặc ít nhất thay nhông nhỏ vì nhông nhỏ mòn nhanh hơn.
- Căng xích bằng cách dịch motor mà không khóa lại. Triệu chứng: sau vài ngày xích chùng lại, motor xê dịch. Cách sửa: dùng bu lông tăng chỉnh ở chân đế, hoặc lắp nhông căng (nhông tì) ở nhánh chùng.
d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: nên tìm hiểu gì trước
- Cần nắm khái niệm gì trước? Bước xích, số răng, đường kính vòng chia, tỉ số truyền, vận tốc xích v = z × P × n / 60000 (m/s), momen và lực kéo. Bên điện cần hiểu công suất, tốc độ và momen của motor giảm tốc.
- Nên tìm hiểu thiết bị nào trước? Motor 3 pha rotor lồng sóc, rồi motor giảm tốc (vì đa số bộ nhông xích nhận lực từ trục hộp số), sau đó mới tới bộ truyền xích, rồi băng tải xích hoàn chỉnh.
- Thứ tự học hợp lý? Học đọc ký hiệu xích ANSI và ISO, tập tính số mắt xích theo khoảng cách trục, tập tính lực kéo và chọn cỡ xích theo công suất; sau cùng học cách căng chỉnh, đo độ giãn xích.
- Tự kiểm chứng bằng dụng cụ gì? Thước kẹp đo bước và con lăn; thước dây đo 10 mắt để tính độ giãn; máy đo tốc độ đo nhông dẫn và nhông bị dẫn rồi so với tỉ số răng; ampe kìm đo dòng motor khi xích khô dầu và khi đã tra dầu.
- Đọc thêm ở đâu? Có thể đọc các bài nền tảng trong mục kỹ thuật hộp giảm tốc để nối kiến thức hộp số với bộ truyền xích.






