Hộp Số Đổi Góc 90 Độ: Cấu Tạo, Phân Loại, Cách Chọn Và Lắp Đặt
Hộp số đổi góc 90 độ (hộp chuyển hướng vuông góc, hộp số góc vuông) là hộp số có trục ra nằm vuông góc với trục vào, dùng để bẻ hướng truyền động 90 độ và tùy loại có thể giảm tốc kèm theo. Bên trong thường là cặp bánh răng côn xoắn, hoặc trục vít – bánh vít, hoặc côn xoắn ghép thêm cấp răng nghiêng. Chọn hộp đổi góc thì xét: cần tỉ số 1:1 chỉ để bẻ hướng hay cần giảm tốc, momen trục ra, số trục ra (một hay hai đầu), tốc độ vào và kiểu lắp chân đế, mặt bích.
Ví dụ: băng tải chạy dọc tường mà motor buộc phải đặt vuông góc thì dùng hộp chuyển hướng tỉ số 1:1; máy trộn cần trục đứng 48 vòng/phút từ motor 4 cực nằm ngang thì dùng hộp giảm tốc trục vuông góc tỉ số khoảng 30.
Nội dung
- 1) Cấu tạo và nguyên lý hộp số đổi góc 90 độ
- 2) Phân loại hộp số đổi góc 90 độ
- 3) Một số mẫu hộp số đổi góc 90 độ tham khảo
- 4) Thông số kỹ thuật và cách chọn hộp số đổi góc
- 5) Ứng dụng của hộp số đổi góc 90 độ
- 6) Ưu điểm và nhược điểm của hộp số đổi góc 90 độ
- 7) Dầu bôi trơn và thay dầu
- 8) Câu hỏi thường gặp về hộp số đổi góc 90 độ
1) Cấu tạo và nguyên lý hộp số đổi góc 90 độ

a) Các bộ phận chính
- Vỏ hộp: gang hoặc nhôm đúc, có lỗ bắt chân và mặt bích nhiều phía để lắp theo nhiều tư thế.
- Cặp bánh răng côn xoắn (spiral bevel): truyền vuông góc, hiệu suất khoảng 95–98%, tỉ số một cấp thường 1:1 đến khoảng 1:5.
- Hoặc cặp trục vít – bánh vít: tỉ số 5 đến 100 trong một cấp, hiệu suất thấp hơn (khoảng 50–90% tùy tỉ số).
- Trục vào, trục ra, bạc đạn côn hoặc bạc đạn đỡ chặn, phớt chặn dầu, nút thăm dầu, nút thông hơi.
b) Nguyên lý làm việc
Bánh răng côn nhỏ trên trục vào ăn với bánh côn lớn trên trục ra, đường tâm hai trục cắt nhau một góc 90 độ. Tỉ số i = số răng bánh lớn / số răng bánh nhỏ. Hộp tỉ số 1:1 chỉ đổi hướng, tốc độ và momen giữ nguyên (trừ vài phần trăm hao). Hộp có trục ra hai đầu cho phép kéo hai cơ cấu cùng lúc, hai đầu quay ngược chiều nhau khi nhìn từ hai phía.
2) Phân loại hộp số đổi góc 90 độ
- Hộp chuyển hướng côn xoắn tỉ số thấp (1:1, 1.5:1, 2:1, 3:1…): kiểu T, kiểu Z, dùng cho trục truyền dài, máy in, máy đóng gói.
- Hộp giảm tốc trục vuông góc côn – trụ (dòng K, dòng FA, dòng BKM): giảm tốc mạnh, hiệu suất cao, dùng cho băng tải, máy trộn, cầu trục.
- Hộp giảm tốc trục vít bánh vít (NMRV, WPA, WPS): rẻ, gọn, có khả năng tự hãm ở tỉ số lớn.
- Hộp hành tinh góc vuông cho servo, step: độ rơ nhỏ, tỉ số 3–200.
Các dòng hộp trục vít có thể xem thêm ở hộp giảm tốc trục vít bánh vít, dòng côn xoắn ở hộp giảm tốc bánh răng côn.
3) Một số mẫu hộp số đổi góc 90 độ tham khảo
a) Hộp chuyển hướng T2, trục 15 mm

Một trục vào, hai trục ra vuông góc, đường kính trục vào và trục ra đều 15 mm, tỉ số 1:1, mã ví dụ T2-1:1-I-LR-B3. Cỡ nhỏ cho cơ cấu nhẹ, trục truyền máy đóng gói.
b) Hộp chuyển hướng T4, trục 19 mm

Cùng kiểu một vào hai ra, trục 19 mm, mã ví dụ T4-1:1-I-LR-O-B3. Hợp cho cơ cấu nâng nhẹ, băng tải ngắn chạy song song hai bên.
c) Hộp chuyển hướng T6, trục 25 mm

Trục 25 mm, mã ví dụ T6-1:1-I-LR-O-B3, cỡ lớn hơn cho tải vừa. Momen cho phép của dòng T phụ thuộc tỉ số và tốc độ vào, cần tra bảng của nhà sản xuất theo đúng tốc độ thực tế.
d) Hộp đổi góc mini kiểu Nhật

Hộp nhỏ khoảng 2,5 kg, tỉ số 8:7, quay được cả hai chiều, dùng cho trục phụ, cơ cấu chỉnh tay hoặc tải rất nhẹ.
e) Hộp giảm tốc góc vuông cho servo TPCO-PER-1

Gắn động cơ servo, step của nhiều hãng (Yaskawa, Fuji, Panasonic, Mitsubishi…), tỉ số 3–200, mặt bích phổ biến 60, 80, 120, 160 mm.
f) Hộp chuyển hướng STM Z

Bánh răng côn xoắn gia công trên máy Gleason, cấu trúc mô-đun, có bản tới 6 trục vào/ra, chạy được tốc độ cao, giá vừa phải so với hàng cùng phân khúc.
g) Hộp số vuông góc Sanlian RV

Tốc độ vào 1450 hoặc 960 vòng/phút (motor 4 cực, 6 cực), tốc độ ra 14–280 vòng/phút; momen ra của cả dòng theo catalog trải từ khoảng 3,5 Nm ở size nhỏ nhất đến hàng chục nghìn Nm ở size lớn nhất. Size trung bình nặng khoảng 65 kg.
4) Thông số kỹ thuật và cách chọn hộp số đổi góc
a) Tỉ số truyền và momen
Tốc độ ra = tốc độ motor / i. Motor 4 cực luôn tính trước (khoảng 1450 vòng/phút), sau đó mới xét 6 cực (khoảng 960) và 8 cực (khoảng 720). Momen ra T2 = 9550 × P / n2 × hiệu suất. Ví dụ motor 2.2kW 4 cực qua hộp côn xoắn i = 1: T ≈ 14,5 Nm ở 1450 vòng/phút; qua hộp trục vuông góc i = 30: n2 ≈ 48 vòng/phút, T2 ≈ 9550 × 2.2 / 48 × 0.94 ≈ 410 Nm. So con số này với momen cho phép trong catalog, nhân hệ số dịch vụ theo kiểu tải.
b) Kiểu lắp và vị trí lắp
Hộp đổi góc lắp chân đế, mặt bích, hoặc treo trục rỗng. Tư thế lắp (trục vào nằm, trục ra đứng hướng lên hay xuống) quyết định lượng dầu và vị trí nút thông hơi. Khi trục ra hướng xuống, phớt dưới ngâm dầu liên tục, cần phớt tốt và kiểm tra rò rỉ thường xuyên.




c) Motor kéo hộp đổi góc: điện áp, dòng điện, biến tần
- Motor 3 pha 380V 4 cực: 0.37kW khoảng 1A; 0.75kW khoảng 2A; 1.5kW khoảng 3.5A; 2.2kW khoảng 5A; 4kW khoảng 8.8A; 7.5kW khoảng 15.5A.
- Motor 1 pha 220V: 0.37kW khoảng 3A; 0.75kW khoảng 5–6A; 1.5kW khoảng 10A; motor 1 pha lớn nhất phổ biến khoảng 7.5kW.
- Biến tần: dòng định mức biến tần lớn hơn hoặc bằng dòng tem motor; tải khởi động nặng chọn lớn hơn một cấp. Với hộp chuyển hướng tỉ số 1:1, tăng tần số trên 50Hz làm trục ra quay nhanh hơn tốc độ định mức của hộp, cần tra tốc độ vào cho phép trước khi cài.
Motor có thể tham khảo thêm ở nhóm motor điện 3 pha và các loại hộp giảm tốc khác.
5) Ứng dụng của hộp số đổi góc 90 độ
- Hộp đổi góc 90 độ cho băng tải, băng chuyền quay góc, băng tải con lăn nhiều nhánh.
- Hộp chuyển hướng vuông góc cho máy in, máy cắt giấy, máy đóng gói, máy dán thùng.
- Hộp giảm tốc trục vuông góc cho máy trộn, máy khuấy trục đứng, máy xử lý nước thải.
- Hộp đổi góc hai đầu trục cho cơ cấu nâng hạ đồng bộ, kích vít me nâng sàn, bàn nâng.
- Hộp góc vuông cho servo trong máy CNC, robot, máy cấp phôi.
- Hộp đổi góc cho máy nông nghiệp, máy chế biến thực phẩm, máy rửa chai.
6) Ưu điểm và nhược điểm của hộp số đổi góc 90 độ
a) Ưu điểm
- Bẻ hướng truyền động gọn, motor đặt song song với máy, đỡ tốn chỗ.
- Hộp côn xoắn hiệu suất cao, khoảng 95–98% mỗi cấp, chạy được tốc độ vào cao.
- Một trục vào kéo được hai trục ra, tiện cho cơ cấu đồng bộ hai bên.
- Nhiều tư thế lắp, nhiều kiểu mặt bích, dễ ghép vào máy có sẵn.
b) Nhược điểm
- Hộp côn xoắn giá cao hơn hộp trục vít cùng cỡ.
- Hộp trục vít tỉ số lớn hiệu suất thấp, nóng nhiều, tốn điện hơn.
- Cặp bánh răng côn cần chỉnh khe hở chính xác; tháo lắp sai là kêu và mòn nhanh.
7) Dầu bôi trơn và thay dầu
- Hộp côn xoắn: dầu bánh răng công nghiệp ISO VG 220–320 là phổ biến; hộp trục vít thường VG 320–460 hoặc dầu tổng hợp theo tem.
- Hộp mới thay dầu lần đầu sau khoảng 300–500 giờ; sau đó khoảng 2.400–5.000 giờ hoặc mỗi năm một lần.
- Châm dầu tới mắt thăm dầu theo đúng tư thế lắp; đổi tư thế lắp thì đổi vị trí nút thông hơi lên cao nhất.
- Nhiệt độ môi trường làm việc thường 0–40°C; nóng hơn cần dầu chịu nhiệt hoặc làm mát.
8) Câu hỏi thường gặp về hộp số đổi góc 90 độ
a) Người sắp mua hộp số đổi góc 90 độ cần hỏi gì, xác minh gì
- Cần báo người bán những thông số nào? Tỉ số truyền (1:1 hay cần giảm tốc), tốc độ vào (motor 4 cực 1450 vòng/phút hay servo 3000 vòng/phút), momen hoặc công suất cần truyền, đường kính trục vào – trục ra, một hay hai đầu trục ra, chiều quay mong muốn và tư thế lắp. Thiếu chiều quay thì dễ nhận hộp mà trục ra quay ngược với máy.
- Bên trong là côn xoắn hay trục vít, xác minh thế nào? Hỏi thẳng và xem catalog. Quay tay trục vào: hộp côn xoắn tỉ số 1:1 – 3:1 quay nhẹ, quay ngược từ trục ra cũng được; hộp trục vít tỉ số lớn quay trục ra không được (tự hãm). Hộp côn xoắn chạy mát hơn rõ rệt ở cùng tải.
- Tem hộp số ghi những gì cần đối chiếu? Model, size, tỉ số, momen ra định mức, công suất motor cho phép, loại và lượng dầu, tư thế lắp. Size và tỉ số trên tem phải khớp với báo giá; tỉ số đo thực tế bằng cách quay trục vào một số vòng và đếm vòng trục ra.
- Nhận ra hàng không đúng như quảng cáo bằng cách nào? Vỏ gang mỏng, ba via đúc nhiều, tem in mờ không có size; quay tay thấy rơ lớn hoặc có điểm kẹt; trục ra lắc ngang. Hộp mới chạy thử không tải mà đã kêu rít, nóng nhanh là dấu hiệu lắp bánh răng không chuẩn.
- Giá hộp đổi góc chênh lệch thế nào? Giá trung bình thị trường Việt Nam của hộp chuyển hướng côn xoắn cỡ nhỏ thường chỉ vài triệu đồng, cỡ lớn hoặc hàng có độ rơ thấp cho servo cao gấp nhiều lần. Hộp trục vít cùng cỡ rẻ hơn hộp côn xoắn nhưng hiệu suất thấp hơn, đổi lại có khả năng tự hãm.
b) Người đã mua: lắp cho đúng, dùng cho tối ưu
- Lắp hộp và nối trục thế nào? Bắt hộp lên đế phẳng, cứng. Nối trục vào với motor bằng khớp nối mềm, canh đồng tâm bằng thước thẳng hoặc đồng hồ so, độ lệch khoảng dưới 0,05–0,1 mm. Không đóng búa vào đầu trục để lắp khớp nối; dùng cảo hoặc gia nhiệt khớp nối.
- Đấu điện motor kéo hộp đổi góc ra sao? Đấu theo tem motor (Y hoặc Δ ở 380V), qua CB, khởi động từ, rơ le nhiệt chỉnh bằng dòng tem. Chạy thử không tải để kiểm tra chiều quay trục ra; ngược thì đảo hai dây pha. Hộp hai đầu trục: nhớ hai đầu quay ngược chiều khi nhìn từ hai phía.
- Chạy thử hộp mới cần theo dõi gì? Chạy không tải 15–30 phút, sờ vỏ hộp, nghe tiếng, xem rò dầu. Sau đó tăng tải dần. Nhiệt độ vỏ hộp khi chạy đủ tải thường dưới khoảng 80°C; hộp trục vít chạy nóng hơn hộp côn xoắn là bình thường.
- Dùng sao cho tiết kiệm điện? Cần tỉ số lớn mà chạy liên tục thì chọn hộp côn – trụ thay cho hộp trục vít, hiệu suất cao hơn 15–30%. Dùng biến tần chỉnh tốc độ đúng nhu cầu, không để motor chạy non tải lâu dài.
- Thấy hộp rò dầu ở phớt trục ra thì làm gì? Kiểm tra nút thông hơi có bị tắc hoặc đặt sai vị trí không, mức dầu có quá cao không. Thay phớt cùng kích thước, đánh sạch rãnh xước trên trục trước khi lắp phớt mới.
c) Các lỗi người dùng thường mắc và cách chỉnh sửa
- Lắp hộp ở tư thế khác với tem mà không đổi lượng dầu. Triệu chứng: hộp nóng, kêu, bạc đạn phía trên khô dầu. Cách sửa: tra bảng lượng dầu theo tư thế lắp, châm thêm dầu, đổi nút thông hơi lên vị trí cao nhất.
- Treo nhông xích, puly nặng xa mặt hộp. Triệu chứng: bạc đạn trục ra mòn nhanh, phớt rò dầu. Cách sửa: dời nhông vào sát mặt hộp, giảm lực căng, hoặc thêm gối đỡ ngoài để chia tải hướng tâm.
- Chọn hộp 1:1 nhưng momen tải lớn ở tốc độ thấp. Triệu chứng: răng côn mòn nhanh, kêu lạo xạo. Cách sửa: đặt cấp giảm tốc trước hộp đổi góc để hộp làm việc ở momen nhỏ, hoặc lên size hộp lớn hơn theo bảng momen.
- Đảo chiều khi motor chưa dừng hẳn. Triệu chứng: tiếng va răng, sứt mẻ răng côn sau một thời gian. Cách sửa: đặt thời gian trễ giữa thuận – nghịch hoặc dùng biến tần có ram giảm tốc.
- Lệch tâm khớp nối giữa motor và hộp. Triệu chứng: khớp nối nóng, cao su khớp nối mòn bể, rung. Cách sửa: canh lại đồng tâm, căn chân, siết bu lông đều và kiểm tra lại sau vài giờ chạy.
d) Dành cho sinh viên cơ điện mới vào ngành: nên tìm hiểu gì trước
- Khái niệm cần nắm trước? Công suất, momen, tốc độ quay và T = 9550 × P / n; tỉ số truyền, hiệu suất, hệ số dịch vụ SF; lực hướng tâm và lực dọc trục tác động lên trục ra.
- Nên tìm hiểu thiết bị nào trước? Motor 3 pha rotor lồng sóc (tốc độ đồng bộ 1500 vòng/phút cho 4 cực, hệ số trượt, đấu sao – tam giác), sau đó tới hộp giảm tốc bánh răng trụ, rồi bánh răng côn xoắn, trục vít, rồi mới tới hộp đổi góc và hộp hành tinh cho servo.
- Thứ tự học hợp lý? Đọc tem motor và tem hộp số; học các tư thế lắp và cách tính lượng dầu; học chiều quay trục ra theo cách bố trí bánh răng côn; cuối cùng học chọn hộp theo bảng momen của nhà sản xuất.
- Tự kiểm chứng bằng cách nào? Quay tay trục vào đếm số vòng trục ra để tìm tỉ số; dùng máy đo tốc độ đo hai trục khi chạy; dùng ampe kìm đo dòng motor kéo hộp côn xoắn và hộp trục vít cùng tải để thấy chênh lệch hiệu suất; súng nhiệt đo nhiệt vỏ hộp.
- Đọc thêm ở đâu? Có thể đọc các bài nền tảng trong mục kỹ thuật hộp giảm tốc để nắm chắc phần bánh răng trước khi đi sâu vào hộp đổi góc.






