Motor Máy Giặt: Cấu Tạo, Thông Số, Sơ Đồ Đấu Dây Và Cách Chọn Motor Thay Thế

Motor máy giặt là động cơ điện quay lồng giặt và mâm giặt, gồm ba loại chính: motor cảm ứng 1 pha có tụ (máy cửa trên phổ thông), motor chổi than (máy cửa ngang đời cũ) và motor BLDC truyền động trực tiếp trong máy giặt inverter. Khi cần thay, chọn đúng loại, đúng công suất, đúng kiểu trục và đúng sơ đồ dây là máy chạy lại bình thường. Phần dưới đi vào cấu tạo, thông số, cách đấu dây và các lỗi hay gặp của motor máy giặt.

1) Cấu tạo và vị trí của motor máy giặt

Trong máy giặt cửa trên, motor nằm ở đáy máy, kéo bộ ly hợp (hộp số) qua dây curoa. Bộ ly hợp chia hai chế độ: lúc giặt chỉ mâm giặt đảo qua lại, lúc vắt thì cả lồng quay một chiều tốc độ cao. Máy cửa ngang đặt motor dưới lồng, kéo puly lớn sau lồng bằng curoa, hoặc gắn thẳng rotor vào trục lồng ở máy Direct Drive.

a) Các bộ phận chính của motor

• Stator: lõi thép lá quấn hai cuộn dây đồng (motor có tụ) hoặc cuộn kích từ (motor chổi than).
• Rotor: lồng sóc nhôm đúc, rotor dây quấn có cổ góp (motor chổi than) hoặc rotor nam châm vĩnh cửu (motor BLDC).
• Trục và puly: trục thường 8 – 12 mm, puly nhôm hoặc nhựa có rãnh curoa.
• Bạc đạn hoặc bạc thau hai đầu, một số motor cửa trên dùng bạc thau ngậm dầu.
• Bảo vệ nhiệt gắn trong cuộn dây, tự ngắt khi motor quá nóng.
• Tacho hoặc cảm biến Hall để board đọc tốc độ quay (motor chổi than, motor BLDC).

b) Vai trò của motor trong từng chế độ

Ở chế độ giặt, motor đảo chiều liên tục, mỗi chiều chạy khoảng 0.5 – 1.5 giây rồi nghỉ, tạo dòng nước xoáy. Ở chế độ vắt, motor chạy một chiều, lồng đạt khoảng 700 – 800 vòng/phút ở máy cửa trên, 1000 – 1400 vòng/phút ở máy cửa ngang. Đây là lúc motor chịu tải nặng nhất, lồng mất cân bằng là rung, kêu, máy tự dừng.

2) Thông số và công suất motor máy giặt

• Motor máy giặt đều chạy điện 1 pha 220V, dòng nhỏ, CB 10 – 16 A cho cả máy là đủ, riêng máy cửa ngang có điện trở nấu nước 2000W ăn thêm khoảng 9 A.
• Motor 1 pha có tụ của máy giặt không chạy qua biến tần rời; máy giặt inverter đã có board inverter riêng điều khiển motor BLDC.
• Số liệu trong bảng là khoảng phổ biến, số chuẩn của từng máy xem trên tem motor.

Trên tem motor cửa trên thường ghi: điện áp 220V 50Hz, công suất 120W – 180W, tụ 10 µF hoặc 12 µF 450V, số cực 4 hoặc 6, cấp cách điện E hoặc B. Tốc độ motor khoảng 1300 – 1400 vòng/phút với motor 4 cực, qua puly và ly hợp giảm xuống còn vài trăm vòng/phút ở mâm giặt.

3) Sơ đồ và cách đấu dây motor máy giặt

a) Motor cảm ứng có tụ của máy cửa trên

Loại này có hai cuộn dây giống hệt nhau, chung một đầu, tổng cộng ba dây ra: một dây chung và hai dây đầu cuộn A, B. Tụ nối giữa A và B. Cấp nguồn 220V vào dây chung và dây A thì motor quay một chiều, chuyển sang dây chung và dây B thì quay chiều ngược lại. Board hoặc timer cơ đóng ngắt hai rơ le để đảo chiều liên tục khi giặt.

Cách tìm dây chung bằng đồng hồ vạn năng: đo điện trở ba cặp dây. Cặp nào có điện trở lớn nhất (bằng tổng hai cuộn) là hai đầu A, B; dây còn lại là dây chung. Hai cuộn của motor máy giặt thường có điện trở gần bằng nhau, khoảng vài chục ohm mỗi cuộn. Hai cuộn lệch nhau nhiều là motor đã chập vòng.

b) Motor chổi than và motor BLDC

Motor chổi than thường có 5 – 7 dây: hai dây chổi than, hai đến ba dây cuộn kích từ (có thể có cuộn tốc độ cao và thấp), hai dây tacho. Đảo chiều bằng cách đảo đầu nối giữa cuộn kích từ và rotor qua rơ le trên board. Motor BLDC có ba dây pha U, V, W và jack cảm biến Hall năm dây, chỉ chạy được với board inverter của chính máy. Cách đấu motor 1 pha có tụ dùng trong các máy khác xem thêm tại bài cách đấu dây motor điện 1 pha 2 tụ.

4) Các hãng máy giặt và motor thay thế trên thị trường

Motor đi theo máy của các hãng LG, Samsung, Panasonic, Toshiba, Electrolux, Aqua, Hitachi, Sharp. Hàng thay thế ngoài tiệm sửa chủ yếu là motor nhái theo kích thước của từng hãng, chia theo công suất, kiểu chân bắt và đường kính trục. Motor chính hãng tháo máy thì đúng kích thước, nhưng giá cao hơn và khó tìm với máy đời cũ.

Khi chọn motor thay thế, điều cần khớp là kích thước lỗ bắt chân, đường kính và chiều dài trục, kiểu puly, số dây ra và giá trị tụ. Công suất có thể lớn hơn một chút, ví dụ thay 150W bằng 180W vẫn chạy được, nhưng phải đổi tụ đúng giá trị in trên tem motor mới.

5) Phân loại motor máy giặt theo công nghệ

a) Motor dây curoa truyền thống

Phổ biến ở máy cửa trên giá phổ thông. Ưu điểm là rẻ, dễ thay, thợ nào cũng sửa được. Nhược điểm là ồn hơn, mất công suất qua curoa, curoa chùng thì lồng vắt yếu.

b) Motor truyền động trực tiếp Direct Drive

Rotor nam châm gắn thẳng vào trục lồng, không có curoa. Máy chạy êm, ít rung, tiết kiệm điện khoảng 20 – 30% so với máy curoa cùng tải giặt, nhưng khi hỏng thường phải thay cả motor hoặc board inverter, chi phí cao hơn.

c) Motor inverter dùng curoa

Một số máy dùng motor BLDC nhỏ nhưng vẫn kéo qua curoa. Loại này có lợi thế điều tốc mượt của inverter, giá máy rẻ hơn máy Direct Drive.

6) Ứng dụng của motor máy giặt ngoài việc giặt

• Tận dụng motor máy giặt cũ chế máy mài dao, máy đánh bóng nhỏ, máy quay rô to sơn.
• Dùng motor cảm ứng máy giặt chế máy khuấy bột, máy trộn thức ăn chăn nuôi quy mô nhỏ với tải nhẹ.
• Motor BLDC Direct Drive tháo máy được dùng chế máy phát điện gió mini vì có nam châm vĩnh cửu, xem bài tự chế máy phát điện gió bằng motor.
• Motor bơm xả máy giặt dùng làm bơm tuần hoàn nước nhỏ cho bể cá, máy làm mát.
• Motor máy giặt chổi than tận dụng làm máy khoan bàn mini có điều tốc.

Với tải công nghiệp chạy cả ngày, motor máy giặt không được thiết kế cho chế độ chạy liên tục S1, nên khi cần công suất ổn định nên dùng động cơ điện 1 pha chuyên dụng hoặc motor 3 pha kết hợp biến tần.

7) Ưu điểm và nhược điểm của từng loại motor máy giặt

a) Ưu điểm

• Motor có tụ: bền, rẻ, sửa dễ, chỉ hư tụ hoặc bạc đạn là chính.
• Motor chổi than: momen khởi động lớn, vắt nhanh, điều tốc dễ bằng triac.
• Motor BLDC inverter: êm, tiết kiệm điện, điều tốc chính xác, ít chi tiết mòn.

b) Nhược điểm

• Motor có tụ: hiệu suất thấp, ồn, không điều tốc linh hoạt.
• Motor chổi than: chổi than mòn sau vài năm, tia lửa ở cổ góp, ồn khi vắt.
• Motor BLDC: sửa khó, phụ thuộc board inverter, ẩm vào cảm biến Hall là báo lỗi.

8) Câu hỏi thường gặp về motor máy giặt

a) Người sắp mua motor máy giặt thay thế cần hỏi gì, xác minh gì

• Cần mang theo gì khi đi mua motor máy giặt? Tháo motor cũ mang theo, hoặc ít nhất chụp tem motor, đo đường kính trục, khoảng cách lỗ bắt chân và đếm số dây ra. Ghi model máy giặt dán ở hông hoặc sau máy. Có đủ mấy thông tin này thì gần như không mua nhầm.
• Làm sao biết motor thay thế có đúng công suất như ghi? So khối lượng và chiều dày lõi thép với motor cũ: motor 150W nhái mà lõi thép mỏng hơn hẳn motor zin thì công suất thực thường thấp. Khi lắp xong, cho vắt một mẻ đầy, lồng lên tốc độ chậm, motor nóng ran sau 10 phút là motor yếu.
• Motor có tụ và motor chổi than nhìn ngoài phân biệt thế nào? Motor chổi than có hai nắp nhựa hoặc hai cục chổi than lộ ra hai bên thân, nhìn vào khe thấy cổ góp đồng. Motor có tụ thì thân kín, chỉ có một cụm dây ra và thường kèm một tụ dầu hình trụ gắn trên khung máy.
• Có nên mua motor máy giặt tháo máy cũ? Được nếu kiểm tra kỹ: đo điện trở hai cuộn đều nhau, quay tay trục êm không rơ, cấp điện thử chạy hai chiều không kêu. Motor BLDC tháo máy cần thử cùng board, vì nam châm bị nứt hoặc cảm biến Hall hỏng thì đo ohm không phát hiện được.
• Giá motor máy giặt khoảng bao nhiêu? Theo giá trung bình thị trường Việt Nam, motor cửa trên có tụ hàng thay thế khoảng vài trăm nghìn đồng, motor chổi than cửa ngang khoảng từ năm trăm nghìn tới hơn một triệu, motor Direct Drive chính hãng từ vài triệu đồng tùy hãng và đời máy. Công thay ở tiệm tính riêng.

b) Người đã mua: lắp motor máy giặt cho đúng, dùng cho bền

• Lắp motor mới vào máy cửa trên cần chú ý gì? Siết đủ bốn ốc chân, chèn đúng cao su giảm chấn cũ. Căn puly motor thẳng hàng với puly ly hợp, lấy thước thẳng áp hai mặt puly mà thấy hở là cần chỉnh. Curoa căng vừa phải, ấn giữa đoạn curoa lún khoảng 1 cm là được.
• Đấu dây motor mới theo màu dây cũ có được không? Không phải motor nào cũng cùng màu dây. Cách chắc ăn là đo điện trở tìm dây chung như phần 3, đấu dây chung vào dây chung của board, hai đầu cuộn vào hai đầu tụ và hai ngõ ra rơ le. Chạy thử chế độ giặt, mâm phải đảo đều hai chiều với lực như nhau.
• Chạy thử motor sau khi thay thế nào? Chạy chế độ giặt không tải 2 – 3 phút, rồi cho vắt không tải. Sau đó cho một mẻ nửa tải, theo dõi tiếng kêu, mùi khét, nhiệt độ motor. Motor ấm tay sau một mẻ là bình thường, nóng không giữ tay được thì kiểm tra lại tụ và độ căng curoa.
• Dùng máy giặt thế nào để motor bền và đỡ tốn điện? Không giặt quá tải định mức, đồ nặng như chăn mền nên giặt riêng ở chế độ phù hợp. Đặt máy cân bằng, kê chân chắc, để vắt không bị rung. Vệ sinh lưới lọc xả định kỳ để bơm xả và motor không chạy kéo dài vì nước xả chậm.
• Máy giặt để ở nơi ẩm có ảnh hưởng tới motor không? Có. Motor ở đáy máy, sàn nhà tắm hay đọng nước, hơi ẩm làm giảm cách điện và rỉ bạc đạn. Kê máy cao lên khoảng 5 – 10 cm bằng chân đế, để nơi thoáng, rút điện khi không dùng lâu.

c) Các lỗi thường gặp với motor máy giặt và cách sửa

• Máy kêu ù ù nhưng mâm giặt không quay, sửa thế nào? Thường do tụ motor bị khô hoặc chết. Tắt điện, tháo tụ, dùng đồng hồ đo điện dung hoặc thay thử tụ mới cùng giá trị (ví dụ 12 µF 450V). Nếu thay tụ vẫn ù, kiểm tra curoa có bị kẹt, ly hợp có bị bó, sau cùng mới đo cuộn dây motor.
• Giặt được nhưng vắt yếu, lồng quay chậm thì do đâu? Hay gặp nhất là curoa chùng hoặc mòn bóng, tiếp theo là phanh ly hợp không nhả hết. Thay curoa đúng mã in trên mặt curoa, kiểm tra cần kéo phanh và motor xả. Với máy chổi than, chổi than mòn dưới khoảng 1 cm cũng làm vắt yếu.
• Mâm giặt chỉ quay một chiều thì kiểm tra gì? Một trong hai rơ le đảo chiều trên board hoặc tiếp điểm timer cơ bị hỏng, hoặc một đầu cuộn dây motor bị đứt. Đo điện trở từ dây chung tới A và tới B: một bên vô cực là đứt cuộn; hai bên bình thường thì kiểm tra rơ le trên board.
• Motor nóng và có mùi khét sau mỗi lần giặt là bị gì? Có thể motor đang quá tải do giặt quá nhiều đồ, ly hợp bó, hoặc tụ sai giá trị làm dòng tăng. Đo dòng motor bằng ampe kìm, vượt khoảng 1.5 A với motor 150W là bất thường. Đo điện trở hai cuộn, lệch nhau trên 10% thì cuộn đã chập vòng, cần quấn lại hoặc thay motor.
• Máy inverter báo lỗi motor sau khi thay board thì xử lý thế nào? Kiểm tra jack cảm biến Hall có cắm chặt, có bị ẩm hay gỉ chân không. Đo ba pha U, V, W của motor phải có điện trở bằng nhau. Board thay phải đúng mã với motor, một số máy cần cài lại mã model trên board mới thì motor mới chạy đúng.

d) Sinh viên cơ điện mới vào nghề nên tìm hiểu gì trước về motor máy giặt

• Nên nắm những khái niệm nào trước? Motor không đồng bộ 1 pha, vai trò của tụ khởi động và tụ ngậm, từ trường quay, số cực và tốc độ đồng bộ, điện trở cuộn dây và cách điện. Với máy inverter thì cần thêm khái niệm motor BLDC, cảm biến Hall và điều chế PWM.
• Nên học loại motor nào trước motor máy giặt? Học motor 1 pha có tụ trong quạt điện, máy bơm gia đình trước vì cấu tạo tương tự, dễ tháo lắp. Sau đó mới sang motor máy giặt, motor chổi than và cuối cùng là motor BLDC. Kiến thức nền về motor 3 pha rotor lồng sóc cũng giúp hiểu nhanh motor cảm ứng 1 pha.
• Thứ tự học sửa motor máy giặt hợp lý là gì? Học đo điện trở cuộn dây, đo tụ, đo cách điện; tiếp theo là hiểu sơ đồ đảo chiều bằng rơ le; rồi đến cơ khí: curoa, ly hợp, phanh; cuối cùng là board điều khiển và mã lỗi. Đi đúng thứ tự này thì không bị rối khi gặp máy lạ.
• Tự kiểm chứng bằng dụng cụ gì? Một đồng hồ vạn năng có thang đo điện dung, một ampe kìm, một megomet 500V nếu có. Lấy một motor máy giặt cũ, tìm dây chung, đấu tụ, cấp điện chạy thử hai chiều, đo dòng và so với tem. Làm một lần là nhớ mãi.
• Có cần học về motor vạn năng không? Nên học, vì motor chổi than không chỉ có trong máy giặt mà còn ở máy khoan, máy xay, máy hút bụi. Bài động cơ vạn năng giải thích cấu tạo cổ góp, chổi than và cách điều tốc bằng triac.

Đọc thêm: motor máy mài, chất lượng motor Parma, giá motor điện 3 pha.